Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-02T03:36:59.191138+00:00

Мухаддес Китап: Лука

Мухаддес Китап: Лука

1. Алғы сөз

1. Лука

1. Қосымша материаллар

МУХАДДЕС

КИТАП

Мухаддес Китапты аўдарыў институты

2022

МУХАДДЕС КИТАП

Қарақалпак тилиндеги Мухаддес Китаптың электрон ҳәм аудио нусқаларын Мухаддес Китапты аўдарыў Институтының сайтынан жүклеп алыўға болады: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/cyrl

Сөзликтеги сүўретлемелер:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Сызылмалар ҳәм сүўретлемелер:

Мухаддес шатыр; Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

© ӨзМКЖ, 2006

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Карталар:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-309-9

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Алғы сөз

Алғы сөз

Сизлерге Мухаддес Китаптың қарақалпақ тилине аўдарылған барлық китабын усынып атырмыз. Мухаддес Китап 66 китаптан ибарат болып, грек тилинде Библия деп аталады ҳәм бул «китаплар» деген мәнини билдиреди. Усы китаплардың базылары «Таўрат», «Забур» ҳәм «Инжил» атамалары менен халқымыз арасында кеңнен танылған.

Мухаддес Китап – бул инсан тарийхындағы ең уллы китаплардың бири болып, әййемги халықлардың өмири ҳаққында айрықша түсиник береди. Сондай-ақ, бул тарийхый баҳалы документтен де жоқары, өйткени Мухаддес Китап Қудайдың инсанлар менен болған қарым-қатнасы, Қудайдың Өзи ҳаққында ашып бериўи ҳәм Өзиниң еркин билдириўи туўрысындағы жазыўлар. Бул Китап адам болып туўылған Қудайдың Сөзиниң өмири ҳәм тәлими ҳаққында гүўалықты усынады. Мухаддес Жазыўдың толық мәниси тарийхый яднама сыпатында ямаса әдебийлик усылына баҳа бериў ушын оқыйтуғынларға ашылмайды, ал оны Жаратыўшымыз Өз халқына не айтатуғынын билиўди қәлеп оқығанлар ушын ашылады.

Мухаддес Китап еки бөлимнен: Ески Келисимнен ҳәм Жаңа Келисимнен ибарат.

Ески Келисим 39 китаптан ибарат болып, әййемги еврей ҳәм арамей тиллеринде жазылған. Көплеген алымлардың пикири бойынша, Ески Келисим китаплары б. э. ш. дәўирде, яғный Ийса туўылмастан алдынғы дәўирде бир ярым мың жыл даўамында жазылған. Ески Келисимниң әййемги еврейше тексти бизлердиң дәўиримизге дейин жетип келген, себеби әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилген.

Ески Келисим – бул әййемги китаплардың жыйнағы болып, тек ғана диний китаплар емес, ал мәденият ҳәм тарийхты өз ишине алып, Қудайдың Израил халқы менен болған қарым-қатнасын сәўлелендиреди. Булар яҳудийлер ушын да, масийхыйлар ушын да мухаддес китаплар болып есапланады. Биринши бес китап «Таўрат», ал базыда «Муўсаның бес китабы» деп аталады, себеби Қудай Өзи таңлаған Израил халқына Муўса арқалы Өз нызамларын жибереди. Таўраттың биринши китабында Қудайдың дүньяны ҳәм ондағы барлықты жаратқаны ҳаққында ҳәм Қудайдың буйрығын бузып, адамзатты гүнаға батырған Адам-ата менен Ҳаўа-енени жаратқаны ҳаққында сөз етиледи. Таўраттың кейинги төрт китабында Израил халқының Мысыр жеринде 400 жыл даўамында қуллықта азап шегиўи, қуллықтан азат болыўы, Қудай ўәде қылған Қанан жерине қарай жол жүриўи ҳәм Қудайдың Муўса арқалы берген Мухаддес Нызамлары менен баслы буйрықлары ҳаққында айтылады. Усыдан кейинги китапларда израиллылардың өзлерине ўәде қылынған Қанан жерин басып алыўы, ол жердеги израиллылардың өмири, Израил патшаларының алып барған урыслары, олардың табыслары ҳәм жеңилислери ҳаққында сөз етиледи.

Ески Келисимде бийлер, Израил патшалығындағы пайғамбарлар, басқа халықлар менен байланыслы ўақыялар ҳаққында айтылған тарийхый китаплар менен бирге, нәсият, поэма ҳәм келешек ҳаққында жазылған пайғамбаршылық китаплары да бар. Пайғамбаршылық китапларында Қудайдың Өз сөзине садықлығы айтылады. Израил халқы Қудайдан алыслағанда ескертилип, келешекте болатуғын таң қаларлық ҳәм қорқынышлы ўақыялар ҳаққында алдын ала сөз етиледи. Және де, бул китапларда Қудайдың Өз халқын қайта тиклеў ушын берген ўәдеси ҳәм халықтың келешектеги үмити ҳаққында да айтылады.

Ески Келисим және де, Забур китабын өз ишине алады. Бул китап Қудайды алғыслаў жырларынан, қосық қатарларынан, дуўа ҳәм жалбарыныўлардан ибарат. Соның менен бирге, Аюп, Сулайманның ҳикметлери, Ўазшы китаплары терең философиялық пикирлерден, даналық ҳәм афоризм, яғный өткир сөзлерден, ақыл ҳәм нәсиятлардан ибарат.

Жаңа Келисим, яғный Инжил 27 китаптан ибарат болып, булар әййемги грек тилинде Ийса Масийх туўылғаннан кейинги дәўирде, б. э. І әсириниң ақырына дейин жазылған. Әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилгенликтен, ҳәзирги дәўирге жетип келген. Жаңа Келисимниң биринши төрт китабы Хош Хабардан ибарат болып, онда дүньяның Қутқарыўшысы Ийса Масийхтың өмири, тәлими, өлими, қайта тирилиўи ҳәм аспанға көтерилиўи ҳаққында сөз етиледи. Кейин Елшилердиң ислери китабында Ийса аспанға көтерилгеннен соң масийхый жәмәәтлериниң биринши жыллары ҳәм Оның шәкиртлериниң Хош Хабарды Рим империясы бойлап қалай жәриялап баслағаны ҳаққында айтылады. Буннан соң Масийхтың елшилери тәрепинен масийхыйлар жәмәәтлерине ҳәм айырым адамларға қарата жазылған хатлар орын алған. Хатларда елшилер исениўшилерди исенимде беккем болыўға жигерлендиреди ҳәм Қудайға ылайықлы өмирде жасаўдың жол-жорықларын көрсетип, үгит-нәсиятлар береди. Жаңа Келисимниң ақырғы китабы – бул Юханға Қудай тәрепинен көрсетилген Аян. Бунда Қудай Өзине қарсы турған күшти жеңип шығыўы, Масийхтың ақыретте жер жүзине қайта келиўи, дүньяның ҳүким етилиўи ҳәм дүньяның ақыры ҳаққында астарлы сөзлер менен баян етиледи.

Мухаддес Китапта баян етилген көп ўақыялар батыс Азияда болып өткен болса да, ондағы бийбаҳа ҳикметлер дүнья бойлап жайылып, көп халықлардың мәдениятын байытты. Адамзат тарийхында басқа китапларға қарағанда Мухаддес Китап көп тиллерге аўдарылған. Толық Мухаддес Китап бүгинги күнге дейин 700 ден аслам тиллерге, ал ишиндеги базы китаплар шама менен 3500 тилге аўдарылған.

Қолыңызға услап турған бул аўдарма Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) менен аўқамлас топары тәрепинен аўдарылып, тексериўден өткерилди. Бул үлкен исти әмелге асырыў ушын жыллар даўамында көплеген адамлар өз ўақытларын аямай, тынымсыз мийнет қылды. Тек ғана аўдарыўшылар емес, ал редакторлар, филолог ҳәм бир неше тил маманлары жазыўлардың сапалы болыўы ушын жәрдем берди.

Жаңа Келисим, Жаратылыс, Рут, Эстер ҳәм Юнус китаплары алдын да басып шығарылған еди. Толық Мухаддес Китапқа киргизиў ушын бул китаплар қайта көрип шығылды.

Мухаддес Жазыўды түсиниўге жәрдем бериў ушын, Мухаддес Китаптың артқы бөлиминде сөзлик, сүўретлемелер, карталар, диаграммалар ҳәм тағы да басқа қосымша материаллар берилген. Солардың ишинде әййемги қолжазбалардағы айырмашылықларды көрсететуғын дизим де бар. Мухаддес Китаптың текстлеринде берилген жулдызшалар (*) усы дизимге силтеме береди.

Және де, электрон түриндеги Мухаддес Китапты интернеттеги www.ibt.org.ru/muxaddes-kitap сайтынан таба аласыз. Бул электрон оқыў қуралларын компьютер ҳәм уялы телефон сыяқлы үскенелерге жүклеп алып, олардан пайдаланыўыңызға болады.

Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) Китаплар Китабын қарақалпақ тилинде баспаға таярлаў ушын қатнасқанлардың ҳәммесине өз миннетдаршылығын билдиреди.

Бизлердиң үмитимиз ҳәм дуўамыз мынадан ибарат: бул аўдарма қарақалпақ халқына Қудайдың даўысын, Қудайдың Хош Хабарының толықлығын жеткерип, адамлардың Оған исениўине ҳәм усы Хош Хабар бойынша өмир сүриўине жәрдем береди.

Қудай Таалаға шүкирлер айтамыз ҳәм миннетдаршылығымызды билдиремиз. Жалғыз Қудайға алғыс-мақтаўлар болсын!

Лука

Лука

1. Алғы сөз

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

Алғы сөз

Лука жазған Хош Хабар

Китап ҳаққында мағлыўмат

Бул китап Жаңа Келисимдеги төрт Хош Хабардың үшиншиси. Бул китапты Лука жазған. Ол елши Павелдиң садық досты болып, көп хызмет сапарларда бирге болған жақын жолдасы еди.

Ол Хош Хабардың даўамы сыпатында «Елшилердиң ислери» китабын да жазған. Лука бул китапты Ийса Масийхтың пүткил адамзат ушын ўәде етилген Қутқарыўшы екенин ҳәмме миллетлерге билдириў ушын жазады. Солай етип, ол Қудайдың қутқарылыў жобасының ишине тек яҳудийлер емес, ал басқа миллетлер де киретуғынын көрсетеди.

Лука өз китабында Ийсаның хызмети ҳәм тәлиматы ҳаққында сөз етеди. Масийхтың туўылыўынан баслап, аспанға көтерилиўине дейин болған ўақыяларды сүўретлейди ҳәм тарийхый ўақыяларды келтиреди.

Лука жазған Хош Хабарда басқа үш Хош Хабарға қарағанда «Адам Улы» деген ат көбирек қайталанып, Ийсаның дүньяны қутқарыў ушын келген Қудайдың ўәкили екенлиги көрсетиледи. Дуўа етиўге айрықша дыққат аўдарылып, Хош Хабарды еситкен адамлардың қуўанышы ҳәм Мухаддес Руўхтың тутқан орны атап өтиледи. Және де, сол заманда жәмийеттиң төменги қатламларына киретуғын ҳаялларға, жарлы адамларға ҳәм гүнакарларға деген Ийсаның ғамхорлығы ҳаққында айтылады.

1

Алғы сөз

1^1Арамызда болып өткен белгили ўақыяларды көплердиң әлле қашан баян етпекши болғаны бизлерге мәлим. 2Олар бул ўақыяларға бастан-ақ гүўа болғанлардың ҳәм Хош Хабарды жәриялаўшылардың бизлерге жеткизген нәрселерин жазған еди. 3-4Солай етип, ҳүрметли Теофил, өзиңизге үйретилген бул тәлиматтың ҳақыйқый екенин сиз де билиўиңиз ушын, мен де бастан-аяқ ҳәммесин муқыятлап үйренип шығып, барлық ўақыяларды избе-излик пенен сизге жазыўды мақул таптым+.

Шомылдырыўшы Яқыяның туўылыўы ҳаққында хабар

5Яҳудия елинде, патша Ҳирод заманында, Абия топарынан Зехария атлы бир руўханий бар еди. Оның ҳаялы Харон әўладынан шыққан болып, аты Элизабета еди+. 6Олардың екеўи де Қудай алдында ҳақ адамлар болып, Жаратқан Ийениң барлық буйрық ҳәм қағыйдаларын булжытпай орынлап жасайтуғын еди+. 7Элизабета нәсилсиз болғанлықтан, олар бийперзент еди. Және екеўи де бираз жасқа барып қалған еди+.

8Күнлердиң биринде өз топарының гезеги келип, Зехария Қудай алдында руўханийлик хызметин атқарып турғанда,+
9руўханийлердиң әдети бойынша түтетки түтетиў ушын, Жаратқан Ийениң Ибадатханасындағы Мухаддесханаға кириў шеги оған түсти+. 10Түтетки түтетиў ўақтында жыйналған халықтың ҳәммеси сыртта дуўа етип тур еди+.

11Сонда Жаратқан Ийениң бир периштеси түтетки түтетилетуғын орынның оң тәрепинде пайда болып, Зехарияға көринди+. 12Оны көрген Зехария қорқып, албырап қалды. 13Бирақ периште оған былай деди:

– Қорқпа, Зехария! Сениң еткен дуўаң қабыл болды. Ҳаялың Элизабета саған ул туўып береди, оның атын Яқыя деп қоясаң+. 14Ол саған қуўаныш ҳәм шадлық алып келеди. Оның дүньяға келгенине көп адамлар қуўанады. 15Себеби ол Жаратқан Ийениң нәзеринде уллы адам болып, шарап та, басқа өткир ишимликлер де ишпейди. Анасының қурсағында жатырғаннан баслап, Мухаддес Руўхқа толады+. 16Ол Израил перзентлериниң көбисин олардың Қудайы Жаратқан Ийеге қайтарады. 17Әкелерди балалары менен жарастырып, бойсынбайтуғынларды ҳақ адамлардың даналық жолына түсиреди. Халықты Ийемиздиң келиўине таярлаў ушын, ол Илиястың[*] руўхы ҳәм қүдирети менен Ийемиздиң алдында жүрип келеди+.

18Сонда Зехария периштеге:

– Булардың ырас екенин мен қаяқтан билемен? Өйткени мен ғаррыман, ҳаялым да бираз жасқа барып қалған, – деди+.

19Периште оған жуўап берип:

– Мен Қудай алдында турыўшы Жабрайылман. Сениң менен сөйлесип, саған усы хош хабарды жеткизиў ушын жиберилгенмен+. 20Бирақ, ўақты келгенде орынланатуғын сөзлериме исенбегениң ушын, усылар әмелге аспағанша сөйлей алмай, гүң болып қаласаң, – деди.

21Сол ўақытта Зехарияны күтип турған халық оның Мухаддесханада иркилип атырғанына ҳайран болды. 22Зехария сыртқа шыққанда, халыққа сөйлей алмай қалды. Сонда халық оның Мухаддесханада аян көргенин түсинди. Зехария тилден қалды ҳәм халық пенен ымлап сөйлести.

23Өзиниң хызмет ететуғын күнлери тамам болғаннан кейин, Зехария үйине қайтты.

24Арадан күнлер өткеннен соң, оның ҳаялы Элизабета ҳәмиледар болып, бес ай жасырынып жүрди. 25«Жаратқан Ийе маған нәзер аўдарған күнлерде бул исти ислеп, адамлар алдындағы масқарашылықты меннен алып таслады», – деди ол+.

Ийсаның туўылыўы ҳаққында Хош Хабар

26Элизабетаның ҳәмиледар болғанына алты ай толғанда, Қудай Жабрайыл периштени Галила үлкесиниң Насыра деп аталатуғын қаласына,+
27Даўыт әўладынан шыққан Юсуп деген жигитке атастырылған бир қызға жиберди. Қыздың аты Мәриям еди. 28Периште үйге кирип, оған:

– Сәлем саған, Қудай жарылқаған! Жаратқан Ийе сениң менен бирге[*], – деди+.

29Мәриям периштениң сөзлерине аң-таң болды ҳәм бул қандай сәлемлесиў болды екен деп, ойланып қалды. 30Периште оған былай деди:

– Қорқпа, Мәриям, сен Қудайдың мийримине еристиң! 31Мине, сен ҳәмиледар болып, Ул туўасаң ҳәм Оның атын Ийса деп қоясаң+. 32Ол уллы болып, Қудай Тааланың Улы деп аталады. Қудай Ийе Оған бабасы Даўыттың тахтын береди+. 33Ол Яқыптың халқының үстинен мәңгиге патшалық етеди ҳәм Оның патшалығының шеги болмайды+.

34Мәриям периштеден:

– Мен ер адамға жақынламаған болсам, бул қалай болады? – деп сорады.

35Периште оған жуўап берип:

– Сениң үстиңе Мухаддес Руўх түседи ҳәм Қудай Тааланың күши саған саясын салады. Сонлықтан да, сеннен туўылажақ Мухаддес Бала Қудайдың Улы деп аталады+. 36Мине, нәсилсиз деп саналған сениң ағайин апаң Элизабета да қартайғанда ул балаға ҳәмиледар болды. Оның ҳәмиледар болғанына алты ай толды. 37Себеби Қудайдың қолынан келмейтуғын нәрсе жоқ, – деди+.

38Сонда Мәриям:

– Мен – Жаратқан Ийениң бендесимен, айтқаныңдай болсын, – деди.

Соннан соң, периште оның жанынан кетти.

Мәриямның Элизабетаға барыўы

39Сол күнлерде Мәриям жолға шығып, тезлик пенен Яҳудияның таўлы үлкесиндеги бир қалаға кетти. 40Ол Зехарияның үйине кирип, Элизабетаға сәлем берди. 41Элизабета Мәриямның сәлемин еситкенде, оның ишиндеги нәресте тыпырлап кетти. Элизабета Мухаддес Руўхқа толып, 42даўыслап былай деди:

– Ҳаяллар арасында сен жарылқанғансаң, сениң ишиңдеги Нәресте де жарылқанған! 43Ийемниң анасы келетуғындай, мен киммен? 44Мине, сениң сәлем берген даўысың қулағыма жеткенде, ишимдеги нәресте қуўаныштан тыпырлап қоя берди. 45Исенген ҳаял қандай бахытлы! Өйткени Жаратқан Ийениң оған айтқанлары орынланады. 46Сонда Мәриям былай деди:

«Жаным Жаратқан Ийени уллылайды+.

47Қутқарыўшым Қудайда руўхым шадланады+.

48Себеби Ол Өзиниң арзымас бендесине нәзерин аўдарды.

Енди мени барлық әўладлар „бахытлы“ деп атайды+.

49Өйткени Қүдиретли Қудай маған уллы ислер иследи.

Оның аты мухаддес+.

50Ол әўладтан-әўладқа,

Өзинен қорққанларға мийрим-шәпәәтин береди+.

51Өз қолы менен қүдиретин көрсетип,

Кеўиллеринде менмен ойлары бар адамларды пытыратты+.

52Ҳүкимдарларды тахттан түсирип,
Ғәрип-қәсерлерди жоқары көтерди+.
53Аш болғанларды ийгилик берип тойдырып,
Бай болғанларды қуры қол қайтарды+.
54-55Ата-бабамызға берген ўәдеси бойынша,

Ибрайымға ҳәм оның урпағына мийрим-шәпәәт етиўди мәңги есте тутып,

Хызметшиси Израилға жәрдем етти»+.

56Мәриям Элизабета менен үш айдай бирге болып, соңынан үйине қайтып кетти.

Шомылдырыўшы Яқыяның дүньяға келиўи

57Элизабетаның босанатуғын ўақты келип, ол ул туўды. 58Қоңсылары менен ағайинлери Жаратқан Ийениң оған үлкен мийрим-шәпәәт көрсеткенин еситип, оның қуўанышын бөлисти.

59Олар сегизинши күни баланы сүннетлеўге[*] алып барды ҳәм оған Зехария деп, әкесиниң атын қоймақшы болды+. 60Бирақ баланың анасы:

– Яқ, оның аты Яқыя болсын, – деди.

61Олар Элизабетаға:

– Ағайин-туўғанларыңның арасында бундай ат ҳеш кимде жоқ-ғо, – деп, 62әкесинен балаға қандай ат қоймақшы екенин ымлап сорады.

63Зехария жазыў тахтайшасын талап қылды да: «Оның аты Яқыя болсын», – деп жазды. Буған ҳәмме аң-таң болысты. 64Сол ўақытта-ақ Зехария тилге кирип, Қудайды алғыслап сөйлей баслады. 65Әтирапында жасаўшыларды қорқыныш бийледи ҳәм Яҳудияның пүткил таўлы үлкеси бойлап усылар ҳаққында сөз тарқады. 66Еситкенлердиң ҳәммеси ойға шүмип: «Бул нәресте ким болар екен?» – дейтуғын еди. Себеби Жаратқан Ийениң қүдирети оның менен бирге еди.

Зехарияның пайғамбаршылық жыры

67Нәрестениң әкеси Зехария Мухаддес Руўхқа толып, пайғамбаршылық етип былай деди:

68«Израилдың Қудайы Жаратқан Ийеге алғыслар болсын!

Өйткени Ол келип, Өз халқы ушын төлем төлеп, оны қутқарды+.

69-70Өзиниң мухаддес пайғамбарлары арқалы әййемнен айтқанындай,

Ол бизлер ушын Өз хызметшиси Даўыттың урпағынан шыққан қүдиретли Қутқарыўшыны берди+.

71Қудай бизлерди душпанларымыздан ҳәм бизлерди жек көриўшилердиң қолынан қутқарды+.

72Бизлердиң ата-бабаларымызға ўәде еткен мийримлилигин көрсетип,

Өз мухаддес келисимин,+

73Бабамыз Ибрайымға берген антын еске алды+.

74-75Ол бизлерди душпанларымыздың қолынан қутқарып,

Өмир бойы Оның алдында мухаддес ҳәм ҳақ болып,

Қорқпастан, Оған хызмет қылыўымызға мүмкиншилик берди.

76Ал сен, балам, Қудай Тааланың пайғамбары деп аталасаң.

Себеби сен Ийемиздиң алдынан жүрип, Оның жолын таярлайсаң+.

77Оның халқына гүналарының кеширилип, қутқарылатуғынын жәриялайсаң+.

78-79Қараңғыда ҳәм өлим саясында жасап атырғанларға нур түсириў ушын,

Сондай-ақ бизлерге тынышлыққа қарай жол көрсетиў ушын,

Қудайдың уллы мийрим-шәпәәти аспаннан таң болып атады»++.

80Нәресте болса өсип, руўхый күшке толып барды ҳәм Израил халқының алдында көринетуғын күнге дейин шөл далада жасады+.

2

Ийсаның туўылыўы

(Мат 1:18-25)

2^1•Сол күнлери Рим императоры Август пүткил Рим патшалығының турғынлары дизимнен өтиўи тийис, деген пәрман шығарды+. 2Бул биринши дизимнен өтиў Кирини Сирияға ҳәкимлик қылған заманда болды. 3Ҳәр бир адам дизимнен өтиў ушын өз қаласына барды.

4Юсуп те Галиладағы Насыра қаласынан жолға шығып, Яҳудиядағы Бейтлеҳем деп аталған Даўыттың қаласына келди. Өйткени ол Даўыттың урпағынан еди+. 5Дизимнен өтиў ушын, оның менен бирге қалыңлығы болған ҳәмиледар Мәриям да барды. 6Олар сол жерде болғанда Мәриямның айы-күни толып, 7туңғыш улын туўды. Оны қундақлап, бир ақырға жатқызды, себеби мийманханада оларға орын жоқ еди.

Шопанлар ҳәм периштелер

8Сол әтирапта шопанлар болып, олар түнде өз падасын далада қараўыллайтуғын еди. 9Тосаттан олардың алдында Жаратқан Ийениң бир периштеси пайда болып, Ийемиздиң салтанаты олардың әтирапын жарқыратып жиберди. Олар қатты қорқып кетти+. 10Периште оларға:

– Қорқпаңлар! Мен сизлерге ҳәмме адамларды шексиз қуўандыратуғын хош хабар жәриялайман. 11Бүгин Даўыттың қаласында сизлер ушын Қутқарыўшы туўылды. Ол – Ийемиз Масийх[*]+. 12Оның белгиси мынадай: сизлер ақырда қундақлаўлы жатырған Нәрестени табасызлар, – деди+.

13Бирден периштениң қасында аспандағы периштелердиң үлкен топары пайда болды ҳәм былай деп Қудайды алғыслады:+

14«Аспанда Қудай алғыслансын,

Жердеги Қудайға унайтуғын адамларға тынышлық болсын!»+

15Периштелер аспанға көтерилгеннен соң, шопанлар бир-бирине:

– Жүриңлер, Бейтлеҳемге барайық. Жаратқан Ийениң бизлерге билдирген, сол жүз берген ўақыяны көрейик, – дести.

16Олар асығыслық пенен келип, Мәриям менен Юсупти ҳәм ақырда жатырған Нәрестени тапты. 17Оны көрип, периштелерден Нәресте ҳаққында еситкенлерин айтып берди. 18Буны еситкен адамлардың ҳәммеси шопанлардың сөзлерине таң қалысты. 19Ал Мәриям бул сөзлерди жүрегинде сақлап, ойлап жүрди+. 20Шопанлар өзлерине айтылғанлардың ҳәммесин еситип-көргенлери ушын Қудайды алғыслап, мақтаў айтып, қайтып кетти.

21Арадан сегиз күн өтип, Нәрестени сүннет еткенде, Оның атын Ийса деп қойды. Мәриям ҳәмиледар болмасынан бурын, периште Оған усы атты берген еди+.

Шимон ҳәм Аннаның Ийса менен ушырасыўы

22Муўсаның Нызамы бойынша тазаланыў күнлери тамам болғанда[*], Юсуп пенен Мәриям Ийсаны Жаратқан Ийеге арнаў ушын, Оны Ерусалимге алып келди+. 23Өйткени Жаратқан Ийениң Нызамында: «Қарыннан биринши шыққан ҳәр бир ул Жаратқан Ийеге арналсын»[*], – деп жазылған+. 24Және Жаратқан Ийениң Нызамында айтылғандай, олар «жуп қумыры ямаса еки жас кептерди»[*] қурбан етпекши болды+.

25Сол ўақытта Ерусалимде Шимон атлы бир адам бар еди. Ол ҳақ ҳәм диншил адам болып, Израилдың тәселле табыўын интизарлық пенен күтип жүр еди. Мухаддес Руўх оған яр еди+. 26Жаратқан Ийе жиберген Масийхты көрмегенше өлмейтуғынын оған Мухаддес Руўх алдын ала айтқан еди. 27Шимон Мухаддес Руўхтың басқарыўында Ибадатханаға келди. Ийсаның ата-анасы Мухаддес Нызам бойынша тийисли үрп-әдетлерди орынлаў ушын Оны Ибадатханаға алып келгенде, 28Шимон Оны қолына алып, Қудайды алғыслап былай деди:

29«О, Қүдиретли Ийем, Өзиң айтқаныңдай,

Енди қулыңды бул дүньядан тынышлық пенен жибересең.

30-31Себеби көзлерим Сениң ҳәмме халықлар ушын,

Таярлап қойған қутқарыўыңды көрди+.

32Ол басқа миллетлердиң көзин ашатуғын нур болып,

Сениң халқың Израилға даңқ келтиреди».

33Нәрестениң ата-анасы Ол туўралы айтылған сөзлерге таң қалысты. 34Шимон оларға пәтиясын берип, Оның анасы Мәриямға:

– Мине, бул Нәресте Израилда көп адамлардың қулаўына ҳәм қайта тиклениўине себепши болады. Ол Ийемиздиң белгиси болып, Ол себепли көп талас-тартыслар келип шығады. 35Сонда көп адамлардың жүреклериниң түпкириндеги ой-қыяллары әшкара болып, ал сениң кеўлиңе ҳәсирет қылышы суғылады, – деди+.

36Сол жерде Ашер урыўынан шыққан Пануелдиң қызы Анна атлы, жүдә қартайған бир пайғамбар ҳаял да бар еди. Ол турмысқа шыққаннан соң, күйеўи менен жети жыл жасады. 37Соңынан сексен төрт жасына дейин жесир болып, Ибадатханадан шықпай ораза тутып ҳәм дуўа етип, күни-түни Қудайға сыйынатуғын еди+. 38Сол ўақытта ол да жақынлап келип, Қудайға шүкирлик билдирди ҳәм Ерусалимниң қутқарылыў күнин күткенлердиң ҳәммесине Нәресте ҳаққында айтып берди. 39Юсуп пенен Мәриям Жаратқан Ийениң Нызамы бойынша барлық тийисли нәрселерди орынлап болғаннан соң, Галиладағы өз қаласы Насыраға қайтып келди+. 40Нәресте өсип, күш пенен ақыл-даналыққа толысып барды ҳәм Қудайдың мийрими Оның үстинде еди.

Ийсаның балалығы

41Ийсаның ата-анасы ҳәр жылы Қутқарылыў байрамында[*] Ерусалимге баратуғын еди+. 42Ийса он еки жасқа толғанда, олар әдеттегидей Ерусалимге байрамлаўға келди. 43Байрам күнлери тамам болғаннан соң, олар үйине қарай жолға шықты, ал жас өспирим Ийса Ерусалимде қалып қойған еди. Бирақ буны ата-анасы билмеди+. 44Олар Ийсаны басқалар менен киятыр деп ойлап, бир күнлик жолды басып өткеннен соң, Оны ағайинлери менен танысларының арасынан изледи. 45Таппағаннан кейин, Оны излеп Ерусалимге қайтып барды. 46Үш күннен соң, олар Ийсаны Ибадатханадан тапты. Ол диний муғаллимлердиң ортасында олардың сөзлерин тыңлап, сораўлар берип отырған еди. 47Тыңлап отырғанлардың ҳәммеси Оның ақылына ҳәм берген жуўапларына ҳайран қалысты. 48Ата-анасы Ийсаны көрип, аң-таң болды ҳәм анасы Оған:

– Балам, бул не қылғаның? Әкең менен екеўимиз қатты қайғырып, Сени изледик, – деди.

49Ийса оларға:

– Мени излеўдиң не кереги бар еди? Әкемниң үйинде болыўым керек екенин билмедиңиз бе? – деди.

50Бирақ олар Ийсаның айтқан сөзлерин түсинбеди+.

51Ийса олар менен бирге Насыра қаласына қайтып келип, олардың тилин алып жүрди. Ал Оның анасы болған ўақыялардың ҳәммесин кеўлинде сақлады+. 52Ийсаның жасы да, ақыл-даналығы да өсип, Қудайдың ҳәм адамлардың сүйиспеншилигине бөленип барды+.

3

Шомылдырыўшы Яқыяның ўазы

(Мат 3:1-12; Мрк 1:1-8; Юхн 1:19-28)

3^1•Рим императоры Тибериустың ҳүкимдарлығының он бесинши жылында Яҳудия үлкесинде Понтий Пилат ҳәкимлик қылды. Галиланы Ҳирод, Итурея ҳәм Трахонит үлкелерин оның иниси Филип, Абилена үлкесин Лисанияс басқарды+. 2Ал Ханна менен Каяфа бас руўханий еди. Сонда шөл далада жасап атырған Зехарияның улы Яқыяға Қудайдың сөзи түсти+. 3Яқыя Иордан әтирапындағы барлық үлкелерди аралап, адамларға гүналарының кеширилиўи ушын тәўбеге келиўди ҳәм суўға шомылдырылыўды[*] жәриялап жүрди. 4Бул Ийшая пайғамбардың китабында жазылған мына сөзлерге туўры келеди:

«Шөл далада бақырған бир даўыс еситиледи:
Ийемизге жол таярлаңлар,
Оның жүретуғын жолларын дүзетиңлер!
5Барлық ойпатлықлар толтырылсын,
Таў-төбелер пәске шөксин,
Қыйсық жоллар дүзетилсин,
Будыр жерлер тегисленсин.

6Сонда пүткил адамзат Қудайдың қутқаратуғынын көреди»[*]+.

7Яқыя шомылдырылыўға келген аламанға былай деди:

– Ҳәй, уўлы жыланлардың туқымлары! Келешектеги қәҳәрли жазадан қутылыўды сизлерге ким үйретти+? 8Егер сизлер тәўбе еткен болсаңлар, буған ылайық жемис бериңлер! Және: «Ата тегимиз Ибрайым ата-ғо», – деп ишлериңизден ойламаңлар. Сизлерге айтатуғыным: Қудай Ибрайымға мына таслардан да урпақ жасап бере алады+. 9Тереклердиң тамырында ҳәзирдиң өзинде-ақ балта жатыр. Жақсы мийўе бермейтуғын ҳәр бир терек шабылып, отқа тасланады+.

10Сонда халық оннан:

– Олай болса, бизлер не ислеўимиз керек? – деп сорады+.

11Яқыя оларға:

– Кимниң еки кийими болса, биреўин кийими жоққа берсин. Кимниң аўқаты болса, ол да солай ислесин, – деп жуўап берди+.

12Салықшылар да шомылдырылыў ушын келип, Яқыядан:

– Устаз, бизлер не ислеўимиз керек? – деп сорады.

13Яқыя оларға:

– Белгиленгенинен артық талап етпеңлер, – деди.

14Әскерлер де оннан:

– Ал бизлер не ислеўимиз керек? – деп сорады.

Яқыя оларға:

– Ҳеш кимди тонамаңлар, ҳеш кимге жала жаппаңлар, өз ис ҳақыңызға қанаат етиңлер, – деди+.

15Үмит етип күтип турған халықтың ҳәммеси Яқыя туўралы ишлеринен:

– Бул Масийх емес пе екен? – деп ойлады+.

16Яқыя ҳәммесине жуўап берип:

– Мен сизлерди суў менен шомылдыраман, бирақ меннен кейин қүдиретли Биреў киятыр. Мен Оның аяқ кийиминиң баўын шешиўге де ылайықлы емеспен. Ол сизлерди Мухаддес Руўх ҳәм от пенен шомылдырады+. 17Оның жабасы қолында. Ол Өз қырманын тазалап, бийдайын ғәллеханасына жыйнайды, ал сабанын сөнбес отқа жандырады, – деди+.

18Яқыя халыққа басқа да көп ескертиўлер берип, Хош Хабарды жәриялап жүрди. 19Үлке ҳүкимдары Ҳирод өз инисиниң ҳаялы Ҳиродияға үйленгенлиги себепли ҳәм басқа да барлық жаман ислери ушын, Яқыя тәрепинен әшкара етилген еди. 20Ҳирод Яқыяны қаматып таслап, өзиниң бурынғы ислеген жаманлықларына және бир жаманлық қосты+.

Ийсаның шомылдырылыўы

(Мат 3:13-17; Мрк 1:9-11)

21•Пүткил халық шомылдырылғанда, Ийса да шомылдырылды. Ол дуўа еткенде аспан ашылып,+
22Мухаддес Руўх кептер пишининде Оның үстине түсти. Сонда аспаннан:

– Сен – Мениң сүйикли Улымсаң, Мен Саған ырзаман![*] – деген саза еситилди+.

Ийсаның шежиреси

(Мат 1:1-17)

23•Ийса Өз хызметин баслағанда отызлар шамасында еди. Адамлар Оны Юсуптиң улы сыпатында таныйтуғын еди. Ал Юсуп Элий улы,+
24Элий Маттат улы, Маттат Лебий улы, Лебий Малкий улы, Малкий Яннай улы, Яннай Юсуп улы, 25Юсуп Маттатия улы, Маттатия Амос улы, Амос Нахум улы, Нахум Ҳеслий улы, Ҳеслий Наггай улы, Наггай 26Махат улы, Махат Маттатия улы, Маттатия Шимей улы, Шимей Юсех улы, Юсех Юда улы, 27Юда Юханан улы, Юханан Реша улы, Реша Зеруббабел улы, Зеруббабел Шеалтиел улы, Шеалтиел Нерий улы,+
28Нерий Малкий улы, Малкий Аддий улы, Аддий Қосам улы, Қосам Элмадам улы, Элмадам Эр улы, 29Эр Ешуа улы, Ешуа Элиезер улы, Элиезер Иорым улы, Иорым Маттат улы, Маттат Лебий улы, 30Лебий Шимон улы, Шимон Яҳуда улы, Яҳуда Юсуп улы, Юсуп Ионам улы, Ионам Эляким улы, 31Эляким Мелеа улы, Мелеа Менна улы, Менна Маттата улы, Маттата Натан улы, Натан Даўыт улы,+
32Даўыт Ишай улы, Ишай Обид улы, Обид Боаз улы, Боаз Сала улы, Сала Нахшон улы,+
33Нахшон Амминадаб улы, Амминадаб Рам улы, Рам Хесрон улы, Хесрон Перес улы, Перес Яҳуда улы,+
34Яҳуда Яқып улы, Яқып Ысақ улы, Ысақ Ибрайым улы, Ибрайым Терах улы, Терах Нахор улы,+
35Нахор Серуг улы, Серуг Реу улы, Реу Пелег улы, Пелег Эбер улы, Эбер Сала улы, 36Сала Кенан улы, Кенан Арпахшад улы, Арпахшад Сам улы, Сам Нух улы, Нух Ламех улы, 37Ламех Метушелах улы, Метушелах Энох улы, Энох Еред улы, Еред Маҳалалел улы, Маҳалалел Кенан улы, 38Кенан Энош улы, Энош Шет улы, Шет Адам-ата улы, ал Адам-ата Қудай улы+.

4

Ийсаның сыналыўы

(Мат 4:1-11; Мрк 1:12-13)

4^1•Ийса Мухаддес Руўхқа толып, Иордан дәрьясынан қайтып келгенде, Руўх Оны шөл далаға алып барды. 2Сол жерде шайтан Оны қырық күн сынады. Ол бул күнлери ҳеш нәрсе жемеди. Сол кунлер өткеннен соң, ақыры аш болды+.

3Сонда шайтан Ийсаға:

– Егер Сен Қудайдың Улы болсаң, мына тасқа буйыр, ол нанға айлансын, – деди.

4Ийса оған жуўап берип:

– «Адам тек ғана нан менен жасамайды»[*] [*], – деп Мухаддес Жазыўда айтылған, – деди+.

5Сонда шайтан Ийсаны бир бийик жерге шығарды да, Оған бир демде дүньяның барлық патшалықларын көрсетип, 6Оған:

– Мен усы мәмлекетлердиң пүткил бийлигин ҳәм олардың сән-салтанатларын Саған беремен. Өйткени олар маған берилген, оларды қәлеген адамыма беремен+. 7Егер маған табынсаң, ҳәммеси Сеники болады, – деди.

8Ийса оған жуўап берип:

– Мухаддес Жазыўда: «Қудайың Жаратқан Ийеге сыйынып, тек Оған хызмет ет»[*] [*], – деп айтылған, – деди+.

9Соңынан шайтан Ийсаны Ерусалимге апарып, Ибадатхананың төбесине турғызып қойды да, Оған:

– Егер Сен Қудайдың Улы болсаң, Өзиңди бул жерден төменге тасла, 10себеби былай деп жазылған: «Ол периштелерине Сени сақлап қалыўға буйрық береди+. 11Аяғыңды тасқа урып алмаўың ушын, олар Сени қолларында алып жүреди»[*], – деди.

12Ийса шайтанға:

– «Қудайың Жаратқан Ийени сынама!»[*], – деп айтылған, – деди+.

13Шайтан ҳәмме сынаўларын тамамлағаннан кейин, ўақытша Ийсаның қасынан кетти.

Ийсаның Галиладағы ўазы

(Мат 4:12-17; Мрк 1:14-15)

14•Мухаддес Руўхтың күшине толған Ийса Галилаға қайтып келди ҳәм Ол туўралы хабар пүткил дөгерекке тарқады. 15Ийса олардың мәжилисханаларында тәлим берди ҳәм Ол ҳәмме адамлар тәрепинен алғысланды+.

Насыралылардың Ийсаны қабыл алмаўы

(Мат 13:53-58; Мрк 6:1-6)

16Ийса Өзи өскен Насыра қаласына келип, Өз әдети бойынша Шаббат күни мәжилисханаға кирди. Ийса оқыў ушын орнынан турғанда,+
17Оған Ийшая пайғамбардың китабы берилди. Ол китапты ашып, мына сөзлер жазылған жерди тапты:

18-19«Жаратқан Ийениң Руўхы Мениң үстимде.

Ол Мени жарлыларға Хош Хабар жәриялаў ушын майлады[*].[*]

Ол Мени тутқынлардың азат болатуғынын,
Соқырлардың көретуғынын хабарлаўға,
Азап шеккенлердиң еркинликке шығыўы ушын ҳәм

Жаратқан Ийениң мийримлилик жылын жәриялаў ушын жиберди»[*]+.

20Соңынан Ийса китапты жаўды да, оны хызметкерге берип, орнына отырды. Мәжилисханадағы ҳәмме адамлар Оған тигилип қалды. 21Ийса оларға сөйлей баслап:

– Усы Мухаддес Жазыўлар бүгин, сизлер еситкен ўақытта орынланды, – деди.

22Ҳәмме Ийсаны мақтады ҳәм Оның аўзынан шыққан жағымлы сөзлерге ҳайран қалысып:

– Бул – Юсуптиң баласы емес пе? – дести.

23Ийса оларға былай деди:

– Сизлер, әлбетте, Маған: «Шыпакер, өзиңди өзиң емле», – деген нақылды айтып, «Бизлер Капарнаҳумда ислеген ислериң ҳаққында еситтик. Бул жерде, Өз ана журтыңда да соларды исле!» – демекшисизлер+. 24Ийса даўам етип: – Сизлерге шынын айтаман: ҳеш бир пайғамбар өз ўатанында қабыл алынбайды+. 25Сизлерге ҳақыйқатын айтаман: Илияс пайғамбардың заманында үш жыл, алты ай аспан жаўылып, жаўын болмай, елде аўыр ашаршылық болғанда, Израил елинде көп жесир ҳаяллар бар еди+. 26Бирақ Илияс олардың ҳеш биреўине жиберилмей, тек Сидон елиниң Сарафат қаласындағы бир жесир ҳаялға жиберилген еди[*]+. 27Сол сыяқлы, Элиша пайғамбардың заманында да Израилда тери кеселлигине шалынғанлар көп еди. Бирақ, тек сириялы Нааманнан басқа ҳеш ким аўырыўынан жазылған жоқ[*], – деди+.

28Буны еситкен мәжилисханадағылардың барлығы қатты ашыўға минди. 29Орынларынан турып, Ийсаны қаладан қуўып шығарды да, Оны тик жардан таслап жибериў ушын, сол қала қурылған таўдың басына алып барды. 30Бирақ Ийса олардың арасынан өтип, Өз жолына түсти+.

Ийсаның жинди қуўып шығарыўы

(Мрк 1:21-28)

31•Ийса Галиладағы Капарнаҳум қаласына келди ҳәм Шаббат күни халыққа тәлим берди+. 32Халық Ийсаның тәлимине таң қалды, себеби Оның сөзинде бийлик бар еди+.

33Мәжилисханада жинге шалынған, жаўыз руўхлы бир адам бар еди. Ол бәлент даўыс пенен бақырып:

34– О, насыралы Ийса! Бизлер менен не жумысың бар? Сен бизлерди жоқ етиўге келдиң бе? Сениң ким екениңди билемен, Сен – Қудайдың Мухаддесисең! – деди+.

35Ийса оған кейип:

– Үниңди өшир де, оннан шығып кет! – деди.

Сонда жин ҳәммениң көз алдында адамды жерге қулатты да, ҳеш зыян тийгизбей, оннан шығып кетти+.

36Ҳәмме таң қалысып, бир-бирине:

– Бул не гәп? Ол жаўыз руўхларға бийлик ҳәм қүдирет пенен буйрық бергенде, олар шығып кетеди, – дести.

37Солай етип, Ийса туўралы хабар сол үлкедеги барлық жерлерге жайылды.

Ийсаның көп адамларға шыпа бериўи

(Мат 8:14-17; Мрк 1:29-34)

38•Ийса мәжилисханадан шығып, Шимонның үйине барды. Шимонның қәйин енесиниң қатты ыссылығы көтерилип, аўырып жатырған еди. Олар Ийсадан оны көриўди өтиниш етти+. 39Ийса ҳаялдың бас ушында турып ыссылыққа тыйым салғанда, ҳаялдың ыссылығы түсти. Ҳаял дәрриў орнынан турып, оларға хызмет етти.

40Қуяш батарда ҳәмме ҳәр түрли кеселликлерге шалынған адамларын Ийсаға алып келди. Ийса олардың ҳәр бириниң үстине қолын қойып, шыпа берди. 41Көп адамлардан жинлер шығып баратырып: «Сен – Қудайдың Улысаң!» – деп бақыратуғын еди. Бирақ Ийса оларға кейип, сөйлеўге тыйым салды. Өйткени олар Оның Масийх екенин билетуғын еди+.

Ийсаның мәжилисханаларда ўаз айтыўы

42•Таң атқанда Ийса үйден шығып, аўлақ жерге кетти. Халық Оны излеп қасына келди ҳәм өзлерин таслап кетпеўи ушын, Оны алып қалмақшы болды+. 43Бирақ Ийса оларға:

– Қудайдың Патшалығы туўралы Хош Хабарды басқа қалаларда да жәриялаўым керек, себеби Мен сол ушын жиберилгенмен, – деди+.

44Солай етип, Ийса Яҳудиядағы мәжилисханаларда ўаз айтып жүрди.

5

Ийсаның дәслепки шәкиртлери

(Мат 4:18-22; Мрк 1:16-20)

5^1•Бир күни Ийса Геннесарет көлиниң жағасында турғанда, халық Қудайдың сөзин еситиў ушын Оның жанында тығылысып турды+. 2Сонда Ийса көлдиң жағасында турған еки қайықты көрди. Ал балықшылар қайықтан түсип, аўларын жуўып атырған еди. 3Қайықлардың бири Шимонға тийисли еди. Ийса оған минип, Шимоннан жағадан бираз арманырақ жүзип барыўын өтинди де, қайықта отырып, халыққа тәлим бере баслады.

4Сөзин тамамлағаннан соң, Шимонға:

– Тереңирек жерге жүзип барып, балыққа аў сал, – деди+.

5Шимон Оған жуўап берип:

– Устаз! Бизлер түни менен мийнет етип, ҳеш нәрсе тута алмадық. Бирақ, Сениң сөзиң бойынша аў саламан, – деди.

6Олар усылай ислегенде, көп балық тутқанлығы соншелли, ҳәтте, аўлары да жыртыла баслады. 7Сонда олар басқа қайықтағы шериклерине белги берип, жәрдемлесиўге шақырды. Жолдаслары келип, еки қайықты да суўға батар дәрежеде балыққа толтырды.

8Буны көрген Шимон Петр Ийсаның аяғына жығылып:

– Ийем! Мениң қасымнан кет, өйткени мен гүнакар адамман, – деди+.

9Себеби өзлериниң буншама көп балық аўлағанына өзи де, қасындағылар да ҳайран қалған еди. 10Шимонның шериклери болған Зебедейдиң уллары Яқып пенен Юхан да усындай аўҳалда еди. Ийса Шимонға:

– Қорқпа, буннан былай адамларды аўлайтуғын аўшы[*] боласаң, – деди+.

11Сонда олар қайықларын жағаға шығарды да, ҳәммесин қалдырып, Ийсаның изине ерди.

Ийсаның тери кеселлигине шалынған адамға шыпа бериўи

(Мат 8:1-4; Мрк 1:40-45)

12•Ийса бир қалада болғанда, тери кеселлиги пүткил денесин қаплаған бир адам келди. Ол Ийсаны көрип, аяғына жығылды да:

– Ийем! Егер Сен қәлесең, мени кеселликтен тазалай аласаң, – деп жалынды+.

13Ийса қолын созып, оған тийгизди де:

– Қәлеймен, тазалан! – деди.

Ол сол ўақытта-ақ тери кеселлигинен тазаланды.

14Ийса оған:

– Буны ҳеш кимге айтпа! Тек руўханийге барып, өзиңди көрсет те, тери кеселлигинен тазаланғаныңды адамларға дәлиллеў ушын, Муўса буйырған қурбанлықты бер[*], – деп буйырды+.

15Бирақ Ийса ҳаққында хабар бурынғыдан да көбирек жайылды. Көп халық Оны тыңлап, аўырыўларына шыпа алыў ушын, Оның алдына ағып келе берди. 16Ал Ийса аўлақ жерге барып, дуўа ететуғын еди+.

Ийсаның ләң адамға шыпа бериўи

(Мат 9:1-8; Мрк 2:1-12)

17•Бир күни Ийса тәлим берип отырғанда, Галила менен Яҳудияның барлық аўылларынан ҳәм Ерусалимнен келген парисейлер[*] менен диний муғаллимлер Оның қасында еди. Ал Ийсада аўырыўларға шыпа бериўши Жаратқан Ийениң қүдирети бар еди+. 18Сонда биреўлер ләң болған адамды төсеги менен көтерип алып келди. Олар Ийсаның алдына оны қойыў ушын, үйге киргизиўге тырысты. 19Адамлардың көплигинен алып кире алмаған олар тамның басына шықты. Тамның басын ашты да, ләң адамды төсеги менен ортаға, Ийсаның алдына түсирди. 20Ийса олардың исенимин көрип:

– Достым, сениң гүналарың кеширилди, – деди+.

21Диний муғаллимлер менен парисейлер: «Қудайға тил тийгизип турған Бул ким? Гүналарды жалғыз Қудайдан басқа ким кешире алады?» – деп ишлеринен ойлай баслады+.

22Ийса олардың не ойлағанын билип, оларға:

– Ишлериңизден неге бундай нәрселерди ойлап турсызлар? 23Қайсысын айтыў аңсатырақ: «Гүналарың кеширилди», – деў ме ямаса: «Орныңнан турып, жүре бер», – деў ме? 24Бирақ, Адам Улының[*] жер бетинде гүналарды кешириўге бийлиги бар екенин билип қойыңлар, – деп жуўап берди де, ләң адамға: – Саған айтаман: орныңнан турып, төсегиңди ал да, үйиңе бар! – деди.

25Сонда ләң адам ҳәммениң көз алдында дәрҳал орнынан турып, өзи жатқан төсегин алды да, Қудайды алғыслап үйине қайтты. 26Ҳәмме қатты таң қалысып, Қудайға мақтаўлар айтты. Олар қорқынышқа толып:

– Бизлер бүгин таң қаларлық ислер көрдик, – дести.

Ийсаның Лебийди шақырыўы

(Мат 9:9-13; Мрк 2:13-17)

27•Соннан кейин, Ийса сол жерден шығып, салық кеңсесинде отырған Лебий[*] атлы салықшыны көрди де, оған:

– Изиме ер! – деди.

28Ол орнынан турды да, ҳәмме нәрсесин қалдырып, Ийсаның изине ерди.

29Лебий өз үйинде Ийса ушын үлкен зыяпат берди. Олар менен бирге көплеген салықшылар ҳәм басқа да адамлар дастурханлас болды+. 30Парисейлер менен диний муғаллимлер Ийсаның шәкиртлерине наразылық билдирип:

– Сизлер неге салықшылар ҳәм гүнакарлар менен бирге ишип-жеп отырсызлар? – деди+.

31Ийса оларға жуўап берип:

– Шыпакерге дени саўлар емес, ал аўырыўлар мүтәж. 32Мен ҳақ адамларды емес, ал гүнакарларды тәўбеге шақырыўға келдим, – деди+.

Ораза ҳаққында сораў

(Мат 9:14-17; Мрк 2:18-22)

33•Олар Ийсаға:

– Яқыяның шәкиртлери жийи-жийи ораза тутып, дуўа етеди. Парисейлердиң шәкиртлери де солай ислейди. Ал Сениң шәкиртлериң ишип-жеп жүрипти, – деди+.

34Ийса оларға:

– Күйеў өзлери менен бирге болғанда, тойға келгенлерди ораза тутыўға мәжбүр ете аласызлар ма+? 35Бирақ, олардан күйеў тартып алып кетилетуғын күнлер келеди, олар сонда, сол күнлери ораза тутады, – деди+.

36Ийса оларға және бир тымсал айтып, былай деди:

– Ҳеш ким жаңа кийимнен жыртып алып, ески кийимге жамаў салмайды. Олай етсе, жаңа кийим де жыртылып қалады, жаңа жамаў да ески кийимге үйлеспейди. 37Ҳеш ким жаңа шарапты да ески меске қуймайды. Олай етсе, жаңа шарап мести жарып ағып кетеди, мес те бүлинеди. 38Жаңа шарапты жаңа меске қуйыў керек[*]. 39Ҳеш ким ески шарапты ишип көрип, жаңасын қәлемейди: өйткени «ескиси жақсырақ», – дейди.

6

Шаббат күни ҳаққында тартыс

(Мат 12:1-8; Мрк 2:23-28; 3:1-6)

6^1•Бир Шаббат күни Ийса бийдай атызының арасы менен өтип баратырғанда, Оның шәкиртлери бийдай масақларын үзип алып, алақанлары менен уўқалап жей баслады+. 2Гейпара парисейлер оларға:

– Сизлер неге Шаббат күнинде ислеўге болмайтуғын исти[*] ислеп атырсызлар? – деди+.

3Ийса оларға жуўап берип:

– Өзи де, қасындағылар да аш болғанда Даўыттың не ислегенин сизлер оқымағансызлар ма+? 4Ол Қудайдың Үйине кирип, тек руўханийлерге ғана жеўге болатуғын, усынылған нанларды өзи де жеген, қасындағыларға да берген емес пе? – деди+.

5Және оларға:

– Адам Улы Шаббат күниниң де ийеси, – деди.

6Ийса басқа бир Шаббат күни мәжилисханаға кирип, тәлим бере баслады. Сол жерде оң қолы ләң бир адам бар еди+. 7Диний муғаллимлер менен парисейлер Ийсадан айып табыў ушын, Шаббат күни аўырыўларға шыпа бермес пе екен деп, Оны аңлыды+. 8Бирақ Ийса олардың усы ойын билип, қолы ләң адамға:

– Орныңнан турып, ортаға шық, – деди.

Ол орнынан турып, ортаға шықты.

9Сонда Ийса оларға:

– Сизлерге бир сораў берейин: нызам бойынша Шаббат күни не ислеген дурыс: жақсылық па ямаса жаманлық па? Адамның жанын қутқарыў ма ямаса набыт қылыў ма? – деди[*]+.

10Ийса әтирапындағылардың ҳәммесине қарап шықты да, қолы ләң адамға:

– Қолыңды соз, – деди.

Ол солай ислегенде, қолы бурынғыдай сап-саў болып қалды+.

11Сонда олар қатты ашыўға минип, Ийсаға не ислеў керек екенин өз ара кеңесе баслады.

Ийсаның он еки елшисин таңлаўы

(Мат 10:1-4; Мрк 3:13-19)

12•Сол күнлери Ийса дуўа етиў ушын таўға шықты ҳәм түнди Қудайға дуўа етиў менен өткизди. 13Таң атқанда, Өз шәкиртлерин жанына шақырып алып, арасынан он екисин таңлап алды да, оларды «елшилер» деп атады. 14Олар: Ийса Петр деп атаған Шимон ҳәм оның иниси Андрей, Яқып пенен Юхан, Филип пенен Бартоломей,+
15Матта[*] менен Томас, Алпейдиң улы Яқып пенен ўатансүйер деп аталған Шимон,+
16Яқыптың улы Яҳуда ҳәм кейин Ийсаға сатқынлық ислеген Яҳуда Исқариот+.

Ийсаның тәлиматы ҳәм шыпа бериўи

(Мат 4:23-25)

17•Ийса олар менен бирге таўдан төмен түсип, бир тегислик жерге келип турды. Сол жерде Оның көплеген шәкиртлери, пүткил Яҳудия ҳәм Ерусалимнен, Тир ҳәм Сидондағы үлкен теңиз жағасынан келген көп халық бар еди. 18Олар Ийсаны тыңлаўға ҳәм өз кеселликлерине шыпа табыўға келген еди. Жаўыз руўхлардан азап шеккен адамлар да келип, шыпа тапты. 19Пүткил халық Ийсаға қол тийгизиўге тырысатуғын еди. Себеби Оннан күш шығып, ҳәммеге шыпа беретуғын еди+.

Бахытлылар ҳәм бахытсызлар

(Мат 5:1-12)

20Ийса шәкиртлерине қарап былай деди:

– Жарлылар, сизлер бахытлысызлар!

Себеби Қудайдың Патшалығы сизлердики+.

21Ҳәзир аш болып жүргенлер, сизлер бахытлысызлар!

Себеби тоқ боласызлар.

Ҳәзир жылап жүргенлер, сизлер бахытлысызлар!

Себеби қуўанып күлесизлер+.

22Адамлар сизлерди Адам Улы ушын жек көрсе, араларынан шетлетсе, хорлап, атларыңызға дақ түсирсе, сизлер бахытлысызлар!+
23Сол күни қуўанып, шадлыққа бөлениңлер! Өйткени сизлердиң аспандағы сыйыңыз үлкен. Олардың ата-бабалары да пайғамбарларға усылай ислеген+.

24Бирақ, ҳәй байлар, сизлер ҳәсирет шегесизлер!

Себеби сизлер өз ҳәзлигиңизди әлле қашан алып болдыңлар+.

25Ҳәзир тоқ болғанлар, сизлер ҳәсирет шегесизлер!

Себеби сизлер аш қаласызлар.

Ҳәзир қуўанып күлип атырғанлар, сизлер ҳәсирет шегесизлер!

Себеби сизлер өкирип жылайсызлар+.

26Ҳәмме сизлерди мақтаса, сизлер ҳәсирет шегесизлер!

Себеби олардың ата-бабалары жалған пайғамбарларға усылай ислеген+.

Душпанларыңызды сүйиңлер!

(Мат 5:38-48; 7:12)

27•– Бирақ, Мени тыңлап отырған сизлерге айтатуғыным:

Душпанларыңызды сүйиңлер,

Өзлериңизди жек көретуғынларға жақсылық ислеңлер.

28Сизлерди ғарғайтуғынларға жақсы тилек тилеңлер,

Қапа қылатуғынлар ушын дуўа етиңлер+.

29Бетиңниң бир жағына урғанға екинши бетиңди де тут.

Шапаныңды тартып алғанға көйлегиңди де алыўға рухсат ет!+

30Сеннен сораған ҳәр бир адамға бер,

Сеникин алғаннан қайтарып бериўди талап қылма!+

31Адамлардың өзлериңизге не ислеўин қәлесеңлер,

Сизлер де оларға соны ислеңлер!+

32Егер сизлер өзлериңизди сүйгенлерди ғана сүйсеңлер, бул ушын қандай алғыс аласызлар? Гүнакарлар да өзлерин сүйгенлерди сүйеди. 33Егер өзлериңизге жақсылық ислегенлерге ғана жақсылық ислесеңлер, бул ушын қандай алғыс аласызлар? Гүнакарлар да усылай ислейди. 34Егер сизлер қайтарып алыўдан үмит етип, қарыз берсеңлер, бул ушын қандай алғыс аласызлар? Гүнакарлар да қанша қарыз берсе, сонша қайтарып алыў ушын, гүнакарларға қарыз береди. 35Бирақ сизлер душпанларыңызды сүйиңлер. Жақсылық қылып, ҳеш нәрсе дәметпей, қарыз бериңлер. Сонда сизлер үлкен сыйлық алып, Қудай Тааланың балалары боласызлар. Өйткени Ол жақсылықты билмейтуғынларға да, жаман адамларға да мийримли+. 36Солай етип, Әкеңиз мийрим-шәпәәтли болғаны сыяқлы, сизлер де мийрим-шәпәәтли болыңлар+.

Басқаларды ҳүким етпеңлер!

(Мат 7:16-20; 12:33-35)

37•– Басқаларды ҳүким етпеңлер, сонда сизлер де ҳүким етилмейсиз. Айыпламаңлар, сонда сизлер де айыпланбайсыз. Кешириңлер, сонда сизлер де кеширилесиз+. 38Бериңлер, сонда сизлерге де бериледи. Басып, силкитип толтырылған, тасып төгилген мөлшер менен етеклериңизге салып бериледи. Сизлер қандай өлшем менен өлшеп берсеңлер, өзлериңизге де сондай өлшем менен өлшеп бериледи+.

39Ийса оларға және бир тымсал айтты:

– Соқырды соқыр жетелеп жүре ала ма? Екеўи де бир шуқырға қулап түспей ме+? 40Шәкирт устазынан уллы емес. Бирақ ҳәр бир адам билимин жетилистиргеннен кейин, өз устазындай болады+. 41Сен неге туўысқаныңның көзиндеги шөпти көрип турып, өз көзиңдеги қаданы сезбейсең? 42Өз көзиңдеги қаданы көрмей турып, қалай: «Туўысқаным, қәне, көзиңдеги шөпти алып таслайын», – деп туўысқаныңа айта аласаң? Ҳәй, еки жүзли! Дәслеп өз көзиңдеги қаданы алып тасла, сонда анық көрип, туўысқаныңның көзиндеги шөпти алып таслай аласаң.

Терек мийўесинен билинер

(Мат 7:17-20; 12:33-35)

43•– Жаман мийўе беретуғын жақсы терек ҳәм жақсы мийўе беретуғын жаман терек жоқ. 44Ҳәр бир терек мийўесинен билинеди: ҳеш ким шеңгелден әнжир жыйнамайды, тикенликтен жүзим термейди. 45Жақсы адам кеўлиндеги жақсы ғәзийнесинен жақсылық шығарады, ал жаман адам кеўлиндеги жаман ғәзийнесинен жаманлық шығарады. Адамның кеўли неге толып тасса, аўзынан сол шығады+.

46•Неге сизлер Мени: «Ийем, Ийем» деп шақырып, айтқанларымды қылмайсызлар+? 47Маған келип, сөзлеримди тыңлап, оларды орынлайтуғын адамның кимге уқсайтуғынын сизлерге айтайын: 48ол – жерди терең етип қазып, тийкарын жартас үстине қалап, үй салған адамға уқсайды. Сел тасып, сол үйди соққылағанда, үй беккем салынғанлығы себепли, оны қозғалта алмайды+. 49Бирақ сөзлеримди еситсе де, оны орынламайтуғын адам үйин жер үстине тийкарсыз салған адамға уқсайды. Суўлар тасып, бул үйди соққылағанда, ол сол ўақытта-ақ қулап, қатты қыйралып қалады.

7

Римли жүзбасының исеними

(Мат 8:5-13; Юхн 4:43-54)

7^1•Ийса Өзин тыңлап турған халыққа ҳәмме сөзин айтып болғаннан соң, Капарнаҳумға кетти. 2Сол жерде бир римли жүзбасының қәдирлейтуғын хызметшиси аўырып, өлим төсегинде жатырған еди. 3Жүзбасы Ийса туўралы еситип, Оның келип, хызметшисине шыпа бериўин өтиниш етиў ушын, Оған яҳудийлердиң ақсақалларын жиберди. 4Олар Ийсаның қасына келди де, қатты өтиниш етип:

– Ол Сениң жәрдем бериўиңе минәсип+. 5Себеби ол халқымызды жақсы көреди, бизлерге мәжилисхана да салып берди, – деди.

6Ийса олар менен бирге кетти. Ол үйге жақынлап қалғанда, жүзбасы Оған досларын жиберип, былай деп айтқызды:

– Әўере болмай-ақ қой, Ийем! Сениң шаңарағыма келиўиңе мен ылайықлы емеспен. 7Сонлықтан өзимниң Саған барыўымды да минәсип көрмедим. Тек бир сөз айтсаң болды, хызметшим жазылып кетеди+. 8Өйткени мен де биреўдиң қол астындағы адамман, өзиме бағынышлы әскерлерим де бар. Олардың биреўине «бар» десем, барады, екиншисине «кел» десем, келеди. Қулыма «мынаны исле» десем, ислейди.

9Бул сөзлерди еситкен Ийса таң қалды ҳәм изине ерип киятырған халыққа бурылып:

– Сизлерге айтатуғыным: Мен бундай исенимди Израилда да ушыратпаған едим, – деди.

10Жиберилгенлер үйге қайтып келгенде, аўырыў хызметшиниң жазылып кеткенин көрди.

Жесир ҳаялдың баласы

11Арадан көп өтпей, Ийса Наин деген қалаға келди. Оның менен шәкиртлери ҳәм көп халық бирге жүрди. 12Ийса қала дәрўазасына жақынлағанда, бир жесир ҳаялдың жалғыз баласының өлигин көтерип шығарып атыр еди. Қаланың көп адамлары ҳаял менен бирге жүрип киятыр еди. 13Ийемиз ҳаялды көргенде жаны ашып:

– Жылама! – деди+.

14Ийса жақынлап келип, табытқа қолын тийгизгенде, табыт көтерип киятырғанлар тоқтап қалды. Ол:

– Ҳәй жас жигит, саған айтаман: орныңнан тур! – деди+.

15Өли тикейип отырды да, сөйлей баслады. Ийса оны анасына тапсырды+.

16Ҳәммени қорқыныш бийлеп:

– Арамызда уллы пайғамбар пайда болды. Қудай Өз халқына жәрдемге келди, – деп Қудайға алғыс айтты+.

17Ийса туўралы бул хабар пүткил Яҳудия үлкесине ҳәм дөгеректеги жерлерге жайылды.

Ийса ҳәм шомылдырыўшы Яқыя

(Мат 11:2-19)

18•Шәкиртлери Яқыяға болып өткен ўақыялар ҳаққында хабарлады. 19Яқыя шәкиртлериниң екеўин шақырып алып: «Келетуғын Сол сенбисең ямаса басқа биреўди күтиўимиз керек пе?» – деп сораў ушын, оларды Ийемизге жиберди+.

20Олар Ийсаға келип:

– Шомылдырыўшы Яқыя бизлерди: «Келетуғын Сол сен бе ямаса басқасын күтейик пе?» – деп сораў ушын, саған жиберди, – деди.

21Сол ўақытта Ийса аўырыў менен кеселлерге ҳәм жаўыз руўхларға шалынған көплеген адамларға шыпа берип, көп соқырлардың көзин ашқан еди. 22Ийса оларға жуўап берип:

– Барыңлар, еситип-көргенлериңизди Яқыяға билдириңлер. Соқырлардың көрип, ақсақ болғанлардың жүрип, тери кеселлигине шалынғанлардың тазаланып, гереңлердиң еситип, өлгенлердиң тирилип, Хош Хабардың жарлыларға жәрияланып атырғанын айтып бериңлер+. 23Маған гүмансыз исенгенлер бахытлы! – деди+.

24Яқыяның жиберген адамлары қайтып кеткеннен соң, Ийса халыққа Яқыя туўралы былай деп айта баслады:

– Сизлер шөл далаға нени көриўге бардыңлар? Самал тербеткен қамысты ма+? 25Нени көриўге бардыңлар? Жипек кийим кийген бир адамды ма? Бирақ ҳасыл кийим кийип, байлықта жасайтуғынлар патша сарайларында болады. 26Солай етип, нени көриўге бардыңлар? Пайғамбарды ма? Аўа, Мениң сизлерге айтатуғыным: ол – пайғамбардан да уллы+. 27Бул адам ҳаққында Мухаддес Жазыўда былай деп айтылған: «Мине, Мен алдыңнан Өз хабаршымды жиберемен, ол Сениң алдыңда баратуғын жолыңды таярлап қояды»[*]+. 28Сизлерге айтатуғыным: ҳаялдан туўылғанлардың арасында шомылдырыўшы Яқыядан уллы адам жоқ. Бирақ Қудайдың Патшалығындағы ең кишкене адам да оннан уллы+.

29Буны еситкен пүткил халық, ҳәтте, салықшылар да Қудайдың ҳақлығын мойынлады. Себеби олар Яқыяның қолынан шомылдырылған еди+. 30Бирақ парисейлер менен нызам муғаллимлери Қудайдың оларға арнаған еркин қабыл алмады. Өйткени олар Яқыяның қолынан шомылдырылыўдан бас тартқан еди.

31Ийса және:

– Ҳәзирги әўладтың адамларын кимге уқсатайын, олар кимлерге мегзейди? 32Олар базарда бир-бирине қышқырысып:

«Сизлерге сыбызғы шерттик, бирақ ойнамадыңлар!

Сизлерге жоқлаў айттық, бирақ жыламадыңлар!» –

деп отырған балаларға уқсайды. 33Себеби шомылдырыўшы Яқыя келип, нан да жемеди, шарап та ишпеди. Ал сизлер оны: «Жин урған», – дейсизлер+. 34Адам Улы келип, жеп те, ишип те жүр, сизлер Оны: «Мине, тамақсаў ҳәм мәскүнем адам, Ол салықшылар менен гүнакарлардың досты», – дейсизлер+. 35Ал Қудайдың даналығы оны қабыл ететуғынлардың ҳәммеси арқалы ақланады, – деди.

Ийса ҳәм гүнакар ҳаял

36•Парисейлердиң бири Ийсаны аўқатқа мирәт етти. Ийса парисейдиң үйине кирип, дастурхан әтирапына отырды. 37Сол қалада жасаўшы бир гүнакар ҳаял Ийсаның парисейдиң үйинде, дастурхан басында отырғанын билип, мәрмер ыдыста әтир май алып келди. 38Ол артта, Ийсаның аяқ бетинде турып жылап, көз жасларын Ийсаның аяқларына төге баслады ҳәм оларды шашлары менен сүртти. Оның аяқларын сүйип, ийис май менен майлады. 39Ийсаны мирәт еткен парисей буны көрип, ишинен:

– Егер Ол пайғамбар болса, Оған қолын тийгизип турған ҳаялдың кимлигин ҳәм оның қандай ҳаял екенин билер еди. Ол – гүнакар ҳаял-ғо, – деди+.

40Ийса оған:

– Шимон, саған айтатуғын бир аўыз сөзим бар, – деди.

– Айта бер, Устаз! – деди Шимон.

41Ийса оған:

– Бир қарыз бериўшиниң еки қарыздары бар екен: биреўиниң бес жүз, екиншисиниң елиў динар[*] қарызы болыпты+. 42Бирақ олардың төлейтуғын ҳеш нәрсеси болмағанлықтан, ол екеўиниң де қарызынан кешипти. Қәне, айтшы, олардың қайсысы оны көбирек сүйеди? – деди+.

43Шимон:

– Мениң ойымша: қарызы көбирек кеширилгени, – деп жуўап берди.

– Дурыс айтасаң, – деди Ийса оған.

44Соңынан ҳаялға бурылып, Шимонға:

– Бул ҳаялды көрип турсаң ба? Үйиңе келгенимде, сен Маған аяқларымды жуўатуғын суў да бермедиң. Ал ол көз жаслары менен аяқларымды жуўып, шашлары менен сүртти. 45Сен Мени сүймедиң, ал ол Мен келгеннен бери аяқларымды тоқтамастан сүйип атыр. 46Сен басыма май да жақпадың, ал ол аяқларыма ийис май жақты+. 47Сонлықтан саған айтатуғыным: оның көп гүналары кеширилди. Сүйиспеншилигиниң күшли болыўының себеби – сол. Ким аз кеширилсе, сол аз сүйеди, – деди.

48Соңынан ҳаялға:

– Гүналарың кеширилди, – деди+.

49Сонда Ийса менен бирге дастурхан басында отырғанлар өз ара:

– Гүналарды да кеширетуғын бул ким өзи? – дести.

50Ал Ийса ҳаялға:

– Исенимиң сени қутқарды, тынышлық пенен бара бер, – деди+.

8

Ийсаның изине ерген ҳаяллар

8^1Соңынан Ийса қала ҳәм аўылларды аралап, Қудайдың Патшалығының Хош Хабарын жәриялап жүрди. Ийса менен бирге он еки шәкирти,+
2және де, жаўыз руўхлардан ҳәм аўырыўлардан азат болған бир неше ҳаяллар да болды. Олар: ишинен жети жин шыққан магдалалы деп аталған Мәриям,+
3Ҳиродтың сарай басқарыўшысы Хузаның ҳаялы Юханна, Сузанна ҳәм басқа да көплеген ҳаяллар Ийсаға ҳәм Оның шәкиртлерине[*] өз мал-мүлки менен хызмет ететуғын еди+.

Туқым себиўши туўралы тымсал

(Мат 13:1-9; Мрк 4:1-9)

4•Ҳәр түрли қалалардан адамлар келип, көп халық жыйналғанда, Ийса тымсал менен сөз баслады:

5– Бир туқым себиўши өз туқымын себиўге шығыпты. Ол сепкенде, туқымлардың гейбиреўлери жол шетине түсип, аяқ астында басылып қалыпты. Аспандағы қуслар оларды шоқып, жеп қойыпты. 6Гейбиреўлери таслақ жерге түсип, көгерип шығыпты. Бирақ ығаллық аз болғанлықтан, қуўрап қалыпты. 7Гейбиреўлери тикенлер арасына түсип, тикенлер олар менен бирге өсип, туншықтырып таслапты+. 8Ал басқалары өнимли жерге түсип, өсип шығыпты ҳәм жүз есе зүрәәт берипти. Ийса усыларды айтып болғаннан соң даўыслап:

– Қулағы бар адам жақсылап еситип алсын! – деди+.

Тымсаллардың мақсети

(Мат 13:10-17; Мрк 4:10-12)

9•Шәкиртлери Ийсадан:

– Бул тымсал нени аңлатады? – деп сорады.

10Ийса оларға былай деди:

– Қудайдың Патшалығының сырларын билиў сизлерге берилген, ал басқаларға тымсал менен айтылады. Сонлықтан да:

«Олар қараса да, көрмейди,

Тыңласа да, түсинбейди»[*]+.

Туқым себиўши туўралы тымсалдың түсиндирилиўи

(Мат 13:18-23; Мрк 4:13-20)

11– Ал бул тымсалдың мәниси мынадай: туқым – бул Қудайдың сөзи+. 12Жол шетине түскенлери мынадай адамларды билдиреди: олар сөзди еситеди, бирақ соң шайтан келип, олардың жүреклериндеги сөзди алып кетеди. Сонлықтан олар исене алмайды ҳәм қутқарылмайды. 13Таслақ жерге түскенлери мынадай адамларды билдиреди: олар сөзди еситип, қуўаныш пенен қабыл етеди, бирақ тамырсыз болғанлықтан ўақытша ғана исенип, сынаў ўақты келгенде исенимнен қайтады+. 14Ал тикенлер арасына түскенлери мынадай адамларды билдиреди: олар сөзди еситеди, бирақ өмирдиң тәшиўишлери, байлық ҳәм ҳәзликлер астында туншығып, олардың зүрәәти писпей қалады+. 15Ал өнимли топыраққа түскенлери мынадай адамларды билдиреди: олар сөзди еситип, жақсы ҳәм пәк кеўиллеринде сақлап, шыдамлылық пенен зүрәәт береди[*]+.

16Ҳеш ким шыраны жағып, оны ыдыс пенен жаўып ямаса кәттиң астына қоймайды. Керисинше, киргенлер жақтылық көрсин деп, оны шыра қойғышқа қояды+.

17Өйткени ашылмайтуғын ҳеш қандай сыр, мәлим ҳәм әшкара болмайтуғын ҳеш қандай жасырын нәрсе жоқ+.

18Сонлықтан қалай тыңлап атырғаныңызға дыққат аўдарыңлар! Себеби кимде бар болса, оған қосымша бериледи, ал кимде жоқ болса, оның өзимде бар деп ойлап жүрген нәрсеси де тартып алынады+.

Ийсаның анасы ҳәм туўысқанлары

(Мат 12:46-50; Мрк 3:31-35)

19•Ийсаға анасы ҳәм туўысқанлары келди. Бирақ халық көп болғанлықтан, Оған жақынлай алмады+. 20Адамлар Ийсаға:

– Анаң менен туўысқанларың Сени көрмекши болып, сыртта тур, – деп хабарлады.

21Ийса оларға жуўап берип:

– Кимлер Қудайдың сөзин тыңлап, оны орынласа, Мениң анам да, туўысқанларым да солар, – деди+.

Ийсаның даўылды тоқтатыўы

(Мат 8:23-27; Мрк 4:35-41)

22•Күнлердиң биринде Ийса шәкиртлери менен қайыққа минип, оларға:

– Көлдиң арғы жағасына өтейик, – деди.

Солай етип, олар жөнеп кетти+. 23Олар қайықта жүзип баратырғанда, Ийса уйықлап қалды. Көлде күшли даўыл турып, қайық суўға тола баслады ҳәм олар қәўип астында қалды. 24Шәкиртлери Ийсаның қасына барып:

– Устаз! Устаз! Набыт болажақпыз! – деп, Оны оятты.

Ийса орнынан турды да, самалға ҳәм толқынласып турған суўға тыйым салды. Сонда олар тынып, әтирап тым-тырыс болды+. 25Ийса шәкиртлерине:

– Исенимиңиз қәне? – деди.

Олар қорқысып, аң-таң болысып, бир-бирине:

– Бул ким Өзи? Ол самал менен суўға буйрық бергенде, олар Оған бойсынады-ғо! – дести.

Жинге шалынған адам

(Мат 8:28-34; Мрк 5:1-20)

26•Олар Галиланың қарсысында жайласқан герасалылардың үлкесине қайық пенен жүзип барды. 27Ийса жағаға шығыўы менен, Оған қаладан келген, жинге шалынған бир адам гезлести. Бул адам көп ўақытлардан бери кийим киймей ҳәм үйде жасамай, қәбирстанда жасайтуғын еди. 28Ол Ийсаны көргенде қышқырып жиберди ҳәм Ийсаның алдына жығылып, қатты даўыс пенен:

– Қудай Тааланың Улы – Ийса! Мениң менен не жумысың бар. Өтинемен, мени қыйнама! – деди+.

29Өйткени Ийса жаўыз руўхқа бул адамнан шығып кетиўди буйырған еди. Жаўыз руўх оны тез-тез тутып турғанлықтан, адамлар оны шынжыр менен байлап, кисен салып қараўыллайтуғын еди. Бирақ ол ҳәммесин үзип, жин тәрепинен шөлистанға айдап алып кетилетуғын еди.

30Ийса оннан:

– Атың ким? – деп сорады.

– Үлкен топар, – деп жуўап берди ол.

Себеби оның ишине көп жин кирген еди. 31Жинлер Ийсадан өзлерин туңғыйыққа жибермеўин өтинди.

32Сол жердеги таўдың етегинде үлкен шошқа падасы жайылып жүрген еди. Жинлер Ийсадан шошқаларға кириўге рухсат бериўин өтинди. Ийса оларға рухсат етти. 33Сонда жинлер адамнан шығып, шошқаларға кирди. Шошқа падасы жуўырысып, тик жардан көлге түсти де, батып кетти.

34Болған ўақыяны көрген шошқа бағыўшылар қашып кетип, қала ҳәм аўылларға барып хабарлады. 35Адамлар болған ўақыяны көриў ушын Ийсаның жанына келди. Олар ишинен жинлер шыққан адамның ақыл-еси кирип, кийинип, Ийсаның аяқ бетинде отырғанын көргенде қорқып қалысты+. 36Ўақыяны өз көзлери менен көргенлер жин урған адамның қалай шыпа тапқанын оларға айтып берди. 37Сонда герасалылардың үлкесиниң әтирапынан келген пүткил халықтың зәррелери ушып, Ийсадан өзлериниң үлкесинен кетиўин өтинди. Ийса қайыққа минип, қайтып кетти+. 38Ал жинлерден азат болған адам Ийсаға:

– Сениң менен бирге кетейин, – деп жалынды.

Бирақ Ийса оған:

39– Үйиңе қайтып, Қудайдың саған не ислегенин айтып бер, – деп оны жиберди.

Ол барып, Ийсаның оған не ислегенин пүткил қалаға жәриялады+.

Тирилген қыз ҳәм шыпа тапқан ҳаял

(Мат 9:18-26; Мрк 5:21-43)

40•Ийса қайтып келгенде, халық Оны қуўаныш пенен қабыл алды. Өйткени ҳәмме Оны күтип турған еди. 41Сонда мәжилисхананың баслығы болған Яир атлы бир адам келип, Ийсаның аяғына жығылды да, үйине кириўин өтинди+. 42Себеби оның он еки жаслар шамасындағы жалғыз қызы өлим төсегинде жатыр еди.

Ийса жүрип киятырғанда, халық Оны жән-жағынан қысып баратыр еди. 43Сол жерде он еки жылдан бери қан кетип аўырып жүрген, шыпакерлерге бары-жоғын сарп етсе де, ҳеш кимнен шыпа таба алмаған бир ҳаял бар еди+. 44Ҳаял Ийсаның артына жақынлап келип, Оның кийиминиң шетине қолын тийгизди. Сол ўақытта-ақ ҳаялдың қан кетиўи тоқтады+.

45Сонда Ийса:

– Маған ким қолын тийгизди? – деп сорады.

Ҳеш ким мойнына алмағаннан соң, Петр[*]:

– Устаз! Халық Сени қоршап, жән-жағыңнан қысып тур-ғо[*], – деди.

46Бирақ Ийса оған:

– Маған биреў қолын тийгизди, өйткени Мен Өзимнен бир күш шыққанын сездим, – деди+.

47Ҳаял жасырына алмайтуғынын билип, қалтырап Ийсаның алдына келди де, Оның аяғына жығылды. Өзиниң қандай себеп пенен Оған қолын тийгизгенин ҳәм сол ўақытта-ақ қалай шыпа тапқанын пүткил халық алдында айтып берди.

48Ийса оған:

– Қызым! Исенимиң сени қутқарды, тынышлық пенен бара бер, – деди+.

49Ийса усы сөзлерди айтып турғанда мәжилисхана басшысының үйинен биреў келип, Яирге:

– Қызыңыз өлди, енди Устаздың тынышын алмаң, – деди.

50Бирақ Ийса буны еситип, оған:

– Қорқпа, тек исен, қызың шыпа табады, – деди.

51Ийса үйге келгенде, Петр, Юхан, Яқып ҳәм қыздың ата-анасынан басқа ҳеш кимниң Өзи менен бирге ишке кириўине рухсат бермеди+. 52Ҳәмме қызды азалап, жылап турған еди. Бирақ Ийса:

– Жыламаңлар, ол өлген жоқ, тек уйықлап атыр, – деди+.

53Олар қыздың өлгенин билип, Ийсаның үстинен күлди. 54Ийса[*] қыздың қолынан услады да, даўыслап:

– Қызалақ, орныңнан тур! – деди+.

55Қыздың жаны қайтып кирип, ол дәрриў орнынан турды. Ийса оған жеў ушын бир нәрсе бериўди тапсырды. 56Қыздың ата-анасы аң-таң болды, бирақ Ийса оларға болған ўақыя ҳаққында ҳеш кимге айтпаўды буйырды+.

9

Он еки елшиниң тапсырма алыўы

(Мат 10:5-15; Мрк 6:7-13)

9^1•Ийса қасына он еки шәкиртин шақырып алып, оларға барлық жинлерди қуўып шығарыўға ҳәм аўырыўларға шыпа бериўге күш ҳәм бийлик берди+. 2Қудайдың Патшалығын жәриялап, аўырыў адамларға шыпа бериў ушын оларды жиберип, 3Ийса былай деди:

– Жолға ҳеш нәрсе: таяқ та, қалта да, нан да, ақша да, артық кийим де алмаңлар. 4Қайсы үйге кирсеңлер де, ол жерден кеткениңизше, сол үйде болыңлар. 5Егер бир қалада сизлерди қабыл алмаса, сол қаладан шығып баратырып, оларға ескертиў ретинде аяқларыңыздағы шаңды қағып кетиңлер+.

6Шәкиртлер жолға шықты. Олар ҳәмме жерде Хош Хабарды жәриялады ҳәм аўырыўларға шыпа берип, аўылларды аралап жүрди+.

Ийса ҳәм Ҳирод

(Мат 14:1-12; Мрк 6:14-29)

7•Үлке ҳүкимдары Ҳирод болып атырған барлық ўақыялар ҳаққында еситип, тынышсызланып қалды. Себеби гейбиреўлер: «Яқыя өлимнен қайта тирилипти» десе,+
8басқалар: «Илияс пайда болыпты» деп, және биреўлер: «Бурынғы пайғамбарлардың бири тирилипти», – дейтуғын еди+. 9Ал Ҳирод: «Яқыяның басын кестирген едим-ғо. Енди мынадай ислерди ислеп атыр деп, мен еситкен Адам ким болды екен?» – деп Ийсаны көриўдиң жолын излестирди+.

Ийсаның бес мыңнан аслам адамды тойғызыўы

(Мат 14:13-21; Мрк 6:30-44; Юхн 6:1-14)

10•Елшилер қайтып келип, ислеген ҳәмме ислери ҳаққында Ийсаға айтып берди. Ийса Өзи менен бирге тек оларды ғана алып, Бетсайда деп аталған қалаға[*] кетти+. 11Бирақ халық буны билип, Ийсаның изинен келди. Ийса оларды жақсы қабыл алып, оларға Қудайдың Патшалығы ҳаққында айтты ҳәм шыпаға мүтәж адамларға шыпа берди.

12Күн кеш бола баслағанда, он еки елшиси Ийсаның алдына келип:

– Халықты жибер. Әтираптағы аўыл-елатларға барып, түнейтуғын жер менен азық-аўқат тапсын. Өйткени бизлер бир елсиз жердемиз-ғо, – деди.

13Бирақ Ийса оларға:

– Оларға сизлер аўқат бериңлер, – деди.

– Бизлер барып, сонша адамға азық сатып алмасақ, бес нан менен еки балықтан басқа ҳеш нәрсемиз жоқ, – деди шәкиртлери+.

14Себеби ол жерде бес мыңға шамалас ер адам бар еди.

Ийса шәкиртлерине:

– Оларды елиў-елиўден топқа бөлип отырғызыңлар, – деди.

15Шәкиртлери солай ислеп, ҳәммесин жерге отырғызды. 16Ийса бес нан менен еки балықты алып, аспанға қарап олар ушын Қудайға шүкирлик етти. Оларды сындырып, халыққа тарқатыў ушын, шәкиртлерине берди. 17Ҳәмме жеп тойды. Аўысқан бөлеклерин жыйнап, үлкен он еки себет толтырды.

Петрдиң Ийсаның Масийх екенлигин мойынлаўы

(Мат 16:13-19; Мрк 8:27-29)

18•Күнлердиң биринде Ийса аўлақ жерде дуўа етип турғанда, шәкиртлери де Оның менен бирге еди. Ийса олардан:

– Халық Мени ким деп санайды? – деп сорады.

19Шәкиртлери жуўап берип былай деди:

– Шомылдырыўшы Яқыя деп санайды, ал базылары Илияс, және басқалары: «Бурынғы пайғамбарлардың бири тирилип келипти», – деседи+.

20Ийса олардан:

– Ал сизлер Мени ким деп санайсызлар? – деп сорады.

Петр Оған:

– Сен – Қудайдың жиберген Масийхысаң, – деп жуўап берди+.

Ийсаның Өз өлими ҳәм қайта тирилиўи ҳаққында билдириўи

(Мат 16:20-28; Мрк 8:31-38)

21•Ийса бул туўралы ҳеш кимге айтпаўларын оларға қатаң ескертти де:

22– Адам Улы көп азап шегип, ақсақаллар, бас руўханийлер ҳәм диний муғаллимлер тәрепинен қабыл алынбай өлтирилиўи ҳәм үшинши күни қайта тирилиўи тийис, – деди+.

23Сонда Ийса ҳәммеге былай деди:

– Ким де ким Маған ергиси келсе, өзинен кешсин ҳәм ҳәр күни өз атанақ ағашын арқалап, Мениң изиме ерсин+. 24Ким де ким өз жанын сақламақшы болса, оны жоғалтады, ал ким де ким өз жанын Мен ушын жоғалтса, ол оны сақлап қалады. 25Егер адам пүткил дүньяны ийелегени менен, өз жанын жойтып, өзине зыян келтирсе, буннан оған не пайда+? 26Ким де ким Меннен ҳәм Мениң сөзлеримнен арланса, Адам Улы да Өзиниң, Әкесиниң ҳәм мухаддес периштелердиң салтанатында келгенде, оннан арланады+. 27Сизлерге шынын айтаман: бул жерде турғанлардың гейбиреўлери Қудайдың Патшалығын көрмегенше, өлмейди+.

Ийсаның түр-түсиниң өзгериўи

(Мат 17:1-8; Мрк 9:2-8)

28•Бул сөзлерди айтқаннан соң сегиз күндей өткенде, Ийса Петр, Юхан ҳәм Яқыпты қасына алып, дуўа етиў ушын таўға шықты+. 29Ийса дуўа еткенде, Оның түр-түси өзгерди, кийимлери де аппақ түске енип, жарқырап кетти+. 30Сонда еки ер адам Оның менен сөйлесип турған еди. Булар Муўса менен Илияс еди+. 31Олар уллы салтанат пенен көринип, Ийсаның жақында Ерусалим қаласында дүньядан өтип, Қудайдың еркин орынлаўы тийис екени ҳаққында сөйлести. 32Ал Петр менен оның қасындағыларды күшли уйқы басқан еди. Олар оянып кетип, Ийсаның уллылығын ҳәм Оның менен турған еки ер адамды көрди. 33Олар Ийсаның жанынан кете баслағанда, Петр Ийсаға:

– Устаз, бул жерде болғанымыз қандай жақсы! Бизлер үш қос қурайық: биреўин Саған, биреўин Муўсаға, биреўин Илиясқа, – деди.

Ол не айтқанын өзи билмеди.

34Петр усыларды айтып турғанда бир булт пайда болып, оларды қаплады. Шәкиртлер булт ишине киргенде қорқысып қалды. 35Сонда булттан:

– Бул – Мениң таңлап алған Улым, Оның айтқанын тыңлаңлар! – деген саза еситилди+.

36Даўыс тынып қалғаннан соң, Ийсаның жалғыз Өзи қалды. Шәкиртлери тис жарып, көргенлери ҳаққында сол күнлери ҳеш кимге айтпады.

Ийсаның жин урған баланы азат қылыўы

(Мат 17:14-21; Мрк 9:14-29)

37•Келеси күни олар таўдан түскенде, Ийсаны көп халық күтип алды. 38Күтилмегенде халық арасынан биреў бақырып:

– Устаз, Сеннен өтинип сорайман, мениң балама бир нәзер сала гөр! Ол мениң жалғыз балам! 39Баламды жаўыз руўх тутқанда, ол бирден қышқырып жибереди. Жаўыз руўх оны қалтыратып, аўзынан көбик ағызады да, азаплап болғаннан соң, зорға дегенде оннан кетеди. 40Мен Сениң шәкиртлериңнен жаўыз руўхты қуўып шығарыўды өтинген едим, бирақ олардың қолынан келмеди, – деди.

41Ийса жуўап берип:

– Ҳәй, исенбейтуғын, адасқан әўлад! Мен қашанға дейин сизлер менен бирге болып, сизлерге шыдайман? Балаңды бул жерге алып кел, – деди.

42Бала киятырғанда жин оны жерге жығып, қалтырата баслады. Бирақ Ийса жаўыз руўхқа тыйым салып, балаға шыпа берди ҳәм оны әкесине тапсырды+. 43•Ҳәмме Қудайдың уллылығына таң қалысты.

Халық Ийсаның барлық ислерине ҳайран қалып турғанда, Ийса Өз шәкиртлерине:

44– Мына сөзлеримди қулақларыңызға қуйып алыңлар: Адам Улы адамлардың қолына услап бериледи, – деди+.

45Бирақ олар бул сөздиң мәнисин түсинбеди. Оның мәниси оларға жасырын болғанлықтан, олар оны уға алмады. Ал бул сөз туўралы Ийсадан сораўға қорқты+.

Аспан Патшалығында ең уллы ким?

(Мат 18:1-5; Мрк 9:33-37)

46•Шәкиртлер өз ара:

– Қайсы биримиз уллымыз? – деп тартыса баслады.

47Ийса олардың кеўиллериндеги ойды билип, бир кишкене баланы алды да, оны жанына қойып, 48оларға былай деди:

– Ким де ким бул баланы Мениң атым ушын қабыл етсе, оның Мени қабыл еткени болады. Ал ким де ким Мени қабыл етсе, оның Мени Жибергенди қабыл еткени болады. Өйткени араңызда ким ең кишкене болса, сол ең уллы болады+.

49Сонда Юхан:

– Устаз! Сениң атың менен жинлерди қуўып шығарып жүрген бир адамды көрдик. Бирақ ол бизлер менен бирге Саған ермегенликтен, оған тыйым салдық, – деди+.

50Ийса Юханға:

– Оған тыйым салмаңлар. Себеби ким де ким сизлерге қарсы болмаса, ол сизлердиң тәрепдарыңыз, – деди+.

Самариялылардың Ийсаны тән алмаўы

51Ийсаның бул дүньядан аспанға алынатуғын күнлери жақынлағанда, Ол Ерусалимге барыўға қарар етти+. 52Ол алдынан хабаршыларын жиберди. Олар барып, Ийсаның келиўине таярлық көриў ушын, Самарияның бир аўылына кирди+. 53Бирақ Ийса Ерусалимге қарай баратырғанлықтан, ол жерде Оны қабыл етпеди. 54Шәкиртлери Яқып пенен Юхан буны көрип:

– Ийем! Буларды жоқ қылып жибериў ушын[*], аспаннан от түсиўин буйырыўымызды қәлейсең бе? – деди+.

55Бирақ Ийса бурылып, оларға кейиди[*]. 56Соңынан олар басқа аўылға кетти[*].

Ийсаға шәкирт болыўдың шәртлери

(Мат 8:19-22)

57•Олар жолда киятырғанда, биреў Ийсаға:

– Сен қаяққа барсаң да, мен Саған еремен, – деди.

58Ийса оған:

– Түлкилердиң инлери, аспандағы қуслардың уялары бар. Бирақ Адам Улының бас қойып тынығатуғын орны да жоқ, – деди.

59Ал басқа биреўине:

– Мениң изиме ер, – деди.

Бирақ ол:

– Ийем, дәслеп барып, әкемди жерлеўиме рухсат ет, – деди.

60Ийса оған:

– Өлилерди жерлеўди өлилердиң өзлерине қалдыр. Ал сен барып, Қудайдың Патшалығы туўралы жәрияла, – деди.

61Және биреў Ийсаға:

– Ийем, мен Сениң изиңе еремен, бирақ дәслеп үй-ишим менен хошласып келиўиме рухсат ет, – деди+.

62Бирақ Ийса оған:

– Атызды сүриўди баслап, артына қарай беретуғын адам Қудайдың Патшалығына ылайықлы емес, – деди.

10

Ийсаның жетпис еки шәкиртин жибериўи

10^1•Буннан кейин, Ийемиз басқа жетпис еки[*] шәкиртин таңлап алып, Өзи барғысы келип жүрген ҳәр бир қала ҳәм орынларға оларды екеў-екеўден Өзинен бурын жиберип атырып 2былай деди:

– Орылатуғын егин көп, бирақ жумысшылар аз. Сонлықтан зүрәәттиң ийеси болған Ийемизден Өзиниң атызына егинди оратуғын жумысшылар жибериўин дуўа етип сораңлар+. 3Барыңлар! Мине, Мен сизлерди қозыларды қасқырлардың арасына жибергендей, жиберип атырман+. 4Шыжлан да, дорба да, аяқ кийим де алмаңлар, жолда ҳеш кимге сәлем де бермеңлер+. 5Қайсы үйге кирсеңлер де, дәслеп: «Бул үйде аманлық болсын!» – деп сәлем бериңлер. 6Егер сол үйде аманлықты сүйиўши адам болса, сизлер тилеген аманлық сол адамда қалады, ал егер болмаса, өзлериңизге қайтады. 7Сол үйде қалып, бергенин ишип-жеңлер. Өйткени мийнет еткен адам өз мийнет ҳақысына ылайықлы. Үйден-үйге көшип жүрмеңлер+. 8Егер қандай да бир қалаға келгениңизде сизлерди қабыл етсе, бергенин жеңлер+. 9Сол жердеги аўырыў адамларға шыпа берип, оларға: «Сизлерге Қудайдың Патшалығы жақынлады», – деңлер+. 10Бирақ қандай да бир қалаға келгениңизде сизлерди қабыл етпесе, көшеге шығып: 11«Қалаңыздан аяқларымызға жуққан шаңды да сизлерге ескертиў ретинде қағып таслаймыз. Бирақ билип қойыңлар, Қудайдың Патшалығы жақынлады», – деп айтыңлар+. 12Сизлерге айтатуғыным: ҳүким шығарылатуғын қыямет-қайым күни Содом қаласының[*] аўҳалы сол қаланың аўҳалынан жеңилирек болады+.

Тәўбе етпеген қалалар

(Мат 11:20-24)

13•– Ҳәсирет шегесең, Хоразин! Ҳәсирет шегесең, Бетсайда! Егер сизлерде исленген кәраматлар Тир ҳәм Сидон қалаларында исленгенинде, олар әлле қашан аза кийимин кийип, басына күл шашып, тәўбе етер еди+. 14Бирақ ҳүким шығарылатуғын қыямет-қайым күнинде Тир менен Сидонның аўҳалы сизлердиң аўҳалыңыздан жеңилирек болады+. 15Ҳәй сен, Капарнаҳум, аспанға көтерилесең бе? Яқ, дозаққа қулатыласаң+.

16Ийса шәкиртлерине және былай деди:

– Ким де ким сизлерди тыңласа, Мени тыңлағаны болады. Ким де ким сизлерди қабыл алмаса, Мени қабыл алмағаны болады. Ал ким де ким Мени қабыл алса, Мени Жибергенди қабыл алғаны болады+.

Жетпис еки шәкирттиң қайтып келиўи

17Ийсаның жетпис еки шәкирти қуўаныш пенен қайтып келип:

– Ийем! Сениң атыңды тилге алсақ, жинлер де бизлерге бойсынады, – деди+.

18Ийса оларға:

– Шайтанның жылдырым сыяқлы аспаннан түскенин көрдим+. 19Минекей, Мен сизлерге жыланлар менен шаянларды аяқ асты қылып, душпанның пүткил күш-қүдиретин жеңиўге бийлик бердим. Сизлерге ҳеш нәрсе зыянын тийгизе алмайды+. 20Бирақ жаўыз руўхлардың сизлерге бойсынғанына емес, ал атларыңыздың аспанда жазылғанына қуўаныңлар, – деди+.

21•Сонда Ийса Мухаддес Руўхтан шадланып былай деди:

– О, Әке, аспан менен жердиң Ийеси! Буларды даналардан ҳәм ақыллылардан жасырып, нәрестедей адамларға ашып билдиргениң ушын, Сени мақтайман! Аўа, Әке! Себеби Сениң қәлеўиң усындай еди+.

22Маған ҳәммеси Әкемнен берилген. Улдың ким екенин Әкеден басқа ҳеш ким билмейди. Әкениң ким екенин де тек ғана Улы ҳәм Улы таңлап ашып билдиргиси келгенлер ғана биледи+.

23Соңынан Ийса шәкиртлерине бурылып оларға айрықша былай деди:

– Сизлердиң көрип атырғаныңызды көрип турған көзлер бахытлы!+
24Мениң сизлерге айтатуғыным: қаншама пайғамбарлар менен патшалар сизлердиң көргенлериңизди көргиси келген еди, бирақ көрмеди. Еситкенлериңизди еситкиси келген еди, бирақ еситпеди+.

Мийримли самариялы

25Сонда бир нызам муғаллими орнынан турып, Ийсаны сынап көриў ушын, Оннан:

– Устаз, мәңгилик өмирди алыўым ушын не қылыўым керек? – деп сорады+.

26Ийса оған:

– Мухаддес Нызамда не деп жазылған? Сен оны қалай түсинесең? – деди.

27Ол жуўап берип:

– «Қудайың Жаратқан Ийени шын жүрегиң, жан-тәниң, бар күшиң ҳәм пүткил ақыл-ойың менен сүй»[*]. Және де: «Өзиңди сүйгениң сыяқлы, жаныңдағы адамды да сүй»[*], – делинген, – деди+.

28Ийса оған:

– Дурыс жуўап бердиң, усылай исле, сонда жасайсаң, – деди+.

29Бирақ ол өзин ақлағысы келип, Ийсадан:

– Мениң жақыным ким? – деп сорады.

30Ийса оған былай деп жуўап қайтарды:

– Бир адам Ерусалимнен Ерихоға киятырып, қарақшылардың қолына түсип қалыпты. Қарақшылар оның кийимлерин шешип алып, оны сабап, өлимши етип таслап кетипти. 31Сонда бир руўханий сол жол менен жүрип, оны көрип, басқа жаққа бурылып кетипти. 32Бир лебийли[*] де сол жерге келип, оны көрип, басқа жаққа бурылып кетипти+. 33Бирақ сол жерден өтип баратырған самариялы бир адам ол жатырған жерге келип, оны көргенде жаны ашыпты+. 34Оның жанына барып, жарақатларын шарап пенен жуўыпты ҳәм май жағып таңыпты. Оны ешегине мингизип, мийманханаға алып келип, ғамхорлық көрсетипти+.

35Ертеңине еки динар шығарып, мийманхана ийесине берипти де: «Оған жақсылап қара. Егер буннан артық қәрежет шығарсаң, қайтып келгенимнен соң төлеймен», – депти. 36Енди усы үшеўиниң қайсысы қарақшылардың қолына түскен адамның жақыны болады, деп ойлайсаң?

37Нызам муғаллими:

– Оған мийримлилик көрсеткени, – деди.

Ийса оған:

– Бар, сен де усылай исле, – деди.

Мәриям ҳәм Марта

38Олар жол жүрип киятырғанда, Ийса бир аўылға кирди. Бул жерде Марта атлы бир ҳаял Оны үйине қабыл етти+. 39Мартаның Мәриям деген сиңлиси бар еди. Ол Ийсаның аяқ бетинде отырып, Оның сөзлерин тыңлады+. 40Ал Марта қонақ күтиў менен бәнт болды. Ол Ийсаға келип:

– Ийем, сиңлимниң ҳәмме исти мениң бир өзиме қалдырғанына қарамайсаң ба? Оған айт, маған жәрдемлессин, – деди.

41Бирақ Ийса оған жуўап берип:

– Эҳ, Марта, Марта, сен көп нәрселерди уўайымлап, тәшиўишленесең+. 42Тек бир нәрсе ғана зәрүр. Мәриям дурыс жолды таңлады, бул оннан тартып алынбайды, – деди+.

11

Дуўа етиў ҳаққында

(Мат 6:9-13; 7:7-11)

11^1•Күнлердиң биринде Ийса бир жерде дуўа етип атырған еди. Дуўа етип болғаннан соң, шәкиртлериниң бири Оған:

– Ийем! Яқыя өз шәкиртлерине дуўа етиўди үйреткениндей, Сен де бизлерге дуўа етиўди үйрет, – деди+.

2Ийса оларға былай деди:

– Дуўа еткениңизде былай деңлер:

Әке![*]

Сениң атың мухаддес бола берсин.

Сениң Патшалығың келсин[*].

3Бизлерге ҳәр күни күнделикли нанымызды бере гөр+.

4Гүналарымызды кешире гөр.

Өйткени бизлер де өзлеримизге гүна қылған ҳәр бир адамды кеширемиз.

Бизлердиң азғырылыўымызға жол қойма[*]+.

5Ийса оларға және былай деди:

– Айтайық, араңыздағы бириңиздиң достысы бар. Ол ярым ақшамда достысына барып: «Достым! Маған қарызға үш нан берип тур. 6Сапарда жүрген бир достым келип қалып еди, оның алдына қоятуғын ҳеш нәрсем жоқ», – депти. 7Сонда достысы иштен: «Мениң тынышымды алма. Есигим беклеўли. Балаларым да мениң менен бирге төсекте жатыр. Орнымнан турып, саған ҳеш нәрсе бере алмайман», – деп жуўап берипти. 8Бирақ сизлерге айтатуғыным: орнынан турып, досты болғаны ушын сорағанын бермесе де, изинен қалмай сорағаны себепли ол орнынан турып, қанша сораса, сонша береди. 9Сонлықтан сизлерге айтатуғыным: сораңлар, сизлерге бериледи. Излеңлер, табасызлар. Есикти қағыңлар, ол сизлерге ашылады. 10Өйткени сораған ҳәр бир адам алады, излеген табады, есик қаққанға ашылады+. 11Араңызда қайсы әке баласы[*] балық сораса, оған балық орнына жылан береди? 12Мәйек сораса, оған шаян береди? 13Солай етип, өзлериңиз жаман бола тура, балаларыңызға жақсы сыйлар бериўди билсеңиз, онда аспандағы Әке де Өзинен сорағанларға Мухаддес Руўхты бериўи сөзсиз+.

Ийса ҳәм Белзебүл

(Мат 12:22-30; Мрк 3:20-27)

14•Бир күни Ийса бир адамнан гүңелек жинди қуўып шығарды. Жин шыққаннан соң, гүңелек адам сөйлей баслағанда, халық ҳайран қалды. 15Бирақ олардың гейбиреўлери: «Ол жинлерди жинлердиң баслығы Белзебүл-шайтанның күши менен қуўып шығарып жүр», – дести+.

16Ал басқалары Ийсаны сынап көрмекши болып, аспаннан кәраматлы белги көрсетиўди талап етти+. 17Бирақ Ийса олардың ойларын билип, былай деди:

– Өз ара қарсы болып бөлинген ҳәр бир патшалық жоқ болады. Өз ара қарсы болып бөлинген ҳәр бир үй қулайды. 18Егер шайтан өз ара қарсы болып бөлинсе, оның патшалығы қалай сақланады? Сизлер Мени: «Жинлерди Белзебүл-шайтанның күши менен қуўып шығарып жүр», – дейсизлер. 19Егер Мен жинлерди Белзебүл-шайтанның күши менен қуўып шығарып жүрген болсам, онда сизлердиң шәкиртлериңиз оларды кимниң күши менен қуўып шығарып жүр? Солай етип, олар сизлердиң надурыс екениңизди әшкаралайды+. 20Бирақ, егер Мен жинлерди Қудайдың күши менен қуўып шығарып атырған болсам, онда сизлерге Қудайдың Патшалығының жетип келгени. 21Тис-тырнағына дейин қуралланған бир күшли адам өз үйин қорғаса, оның мал-мүлки аман болады. 22Ал оннан да күшлирек биреў оған ҳүжим жасап, оны жеңсе, оның исенген барлық қуралларын тартып алып, олжасын бөлистиреди+.

23Ким де ким Мениң менен бирге болмаса, ол Маған қарсы. Ким де ким Мениң менен бирге жыйнамаса, ол шашады+.

24Жаўыз руўх адамнан шыққаннан кейин суўсыз жерлерди гезип, дем алыўға орын излейди. Таба алмағаннан соң, ол: «Шыққан үйиме қайтайын», – дейди.

25Қайтып келгенде, үйдиң тазаланып ҳәм жыйналып турғанын көреди. 26Сонда ол барып, өзинен де жаўыз жети руўхты ертип келеди де, кирип сол үйде турады. Солай етип, сол адамның соңғы аўҳалы бурынғыдан да жаман болады+.

Ҳақыйқый бахыт

27Ийса усыларды айтып турғанда халық ишинен бир ҳаял даўыслап, Оған:

– Сени көтерген қурсақ ҳәм Сени емизген көкиреклер қандай бахытлы! – деди+.

28Бирақ Ийса оған:

– Қудайдың сөзин тыңлап, оны орынлаўшылар оннан да бахытлы! – деди+.

Кәраматлы белги ҳаққында

(Мат 12:38-42; Мрк 8:12)

29•Халық жыйналып, көбейип атырғанда, Ийса оларға былай деп айта баслады:

– Бул әўлад – жаман әўлад! Ол кәраматлы белги талап етпекте. Бирақ оған Юнустың кәраматлы белгисинен[*] басқасы көрсетилмейди. 30Юнус Ниневия турғынлары ушын қандай белги болса, Адам Улы да бул әўлад ушын сондай белги болады. 31Қубладағы ҳаял патша ҳүким шығарылатуғын қыямет-қайым күни усы әўлад пенен бирге орнынан турып, бул әўладтың адамларын айыплайды. Себеби ол Сулайманның даналығын еситиў ушын, жер бетиниң арғы шетинен келген еди[*]. Бирақ бул жерде Сулайманнан да уллы Биреў бар+. 32Ниневия турғынлары ҳүким шығарылатуғын қыямет-қайым күни усы әўлад пенен бирге орнынан турып, бул әўладтың адамларын айыплайды. Өйткени Юнус жәриялағанда, олар тәўбе етти[*]. Бирақ бул жерде Юнустан да уллы Биреў бар+.

Жақтылық ҳәм көз ҳаққында

(Мат 5:15; 6:22-23)

33•– Ҳеш ким шыраны жағып, оны жасырын жерге ямаса ыдыстың астына қоймайды. Керисинше, киргенлер жақтыны көрсин деп, оны шыра қойғышқа қояды+. 34Көзиң – денеңниң шырағы. Егер көзиң саў болса, пүткил денең де жарық болады. Егер көзиң саў болмаса, денең де пүткиллей қараңғы болады. 35Сонлықтан да, абайла, ишиңдеги жарық қараңғы болмасын! 36Егер пүткил денең жарық болып, ҳеш бир қараңғы жери болмаса, шыра сени өз нуры менен жақты қылғаны сыяқлы, денең пүткиллей жарық болады.

Ийсаның диндарларды айыплаўы

(Мат 23:1-36; 12:38-40; Лук 20:45-47)

37•Ийса усы сөзлерди айтып турғанда, бир парисей Оны үйине аўқатқа шақырды. Ийса оның үйине кирип, дастурханға отырды. 38Ийсаның аўқаттан бурын қол жуўмағанын көрип, парисей таң қалды+. 39Сонда Ийемиз оған:

– Ҳәй парисейлер, сизлер табақ-кесениң сыртын тазалайсызлар, бирақ өз ишиңиз нәпсиқаўлық ҳәм жаўызлыққа толы. 40Ҳәй, ақылсызлар, сыртын жаратқан ишин де жаратқан емес пе? 41Жақсысы, ыдысларыңыздың ишиндегиден қайыр-садақа бериңлер, сонда сизлер ушын ҳәмме нәрсе таза болады.

42Ҳәсирет шегесизлер, парисейлер! Сизлер жалбыз, ийисли шөп ҳәм ҳәр түрли палыз өнимлериниң оннан бирин бересизлер, бирақ әдилликке ҳәм Қудайдың сүйиспеншилигине бийпәрўа қарайсызлар. Буны да ислеп, оны да қалдырмаўыңыз керек еди+. 43Ҳәсирет шегесизлер, парисейлер! Сизлер мәжилисханаларда сыйлы орында отырғанды, базар майданларында өзлериңизге сыйлап сәлем бергенди жақсы көресизлер+. 44Сизлер ҳәсирет шегесизлер! Себеби сизлер адамлар билмей үстилеринен басып өтетуғын белгисиз қәбирлерге уқсайсызлар, – деди+.

45Сонда нызам муғаллимлериниң бири Ийсаға:

– Устаз! Сен бул сөзлерди айтып, бизлерди де қапа қылып атырсаң, – деди.

46Бирақ Ийса:

– Сизлер де ҳәсирет шегесизлер, нызам муғаллимлери! Өйткени сизлер көтерип жүриўге қыйын жүклерди адамларға көтертип, өзлериңиз оларды көтерисиўге бармағыңызды да қозғамайсызлар. 47Сизлер ҳәсирет шегесизлер! Себеби сизлер ата-бабаларыңыз өлтирген пайғамбарларға мазарлар орнатасызлар. 48Солай етип, сизлер ата-бабаларыңыздың ислерин мақуллап, оларды дәлиллейсизлер. Олар пайғамбарларды өлтирген еди, ал сизлер оларға мазарлар орнатасызлар+. 49Сонлықтан да, Қудайдың даналығы былай деген: «Мен оларға пайғамбарлар менен елшилерди жиберемен. Олар гейбиреўлерин өлтирип, гейбиреўлерин қуўғын қылады»+. 50-51Сол себептен Абылдың қанынан[*] баслап, қурбанлық орын менен Ибадатхана арасында өлтирилген Зехарияның қанына[*] дейин, дүнья жаратылғаннан бери төгилген барлық пайғамбарлардың қаны усы әўладтан талап етиледи. Аўа, сизлерге айтатуғыным: усы әўладтан талап етиледи!+
52Ҳәсирет шегесизлер, нызам муғаллимлери! Өйткени сизлер қутқарылыў ҳаққында билим қапысының гилтин тартып алдыңлар: бул қапыдан өзлериңиз де кирмедиңлер, кирмекши болғанларға да тосқынлық жасадыңлар, – деди.

53Ийса сол жерден кетип баратырғанда, ашыўланған диний муғаллимлер менен парисейлер Оны қысқыға алып, көп сораўларға жуўап бериўге мәжбүрледи. 54Олар сөзинен тутып айыплаў ушын, Ийсаны аңлыды+.

12

Кимнен қорқыў керек?

(Мат 10:26-31)

12^1Соның арасында көп мыңлаған адамлар жыйналып, бир-бирине тығылысып турды. Ийса алды менен Өз шәкиртлерине сөз баслап, былай деди:

– Парисейлердиң ашытқысынан, яғный еки жүзлиликтен сақ болыңлар!+
2Ашылмайтуғын ҳеш қандай сыр, билинбейтуғын ҳеш қандай жасырын нәрсе жоқ+. 3Сонлықтан қараңғыда айтқаныңыз жақтыда еситиледи, бекитиўли қапы артында қулаққа сыбырлап айтқаныңыз үйлердиң төбесинен жәрияланады.

4•Мениң сизлерге, досларыма айтатуғыным: денени өлтирсе де, буннан соң басқа ҳеш нәрсе ислей алмайтуғынлардан қорқпаңлар!+
5Бирақ кимнен қорқыўыңыз керек екенин айтайын: өлтиргеннен кейин, дозаққа таслайтуғын Қүдирети күшли Қудайдан қорқыңлар. Аўа, сизлерге айтатуғыным: Оннан қорқыңлар+. 6Бес шымшық еки тийинға сатылмай ма? Солай болса да, олардың ҳеш бирин де Қудай умытпайды. 7Басларыңыздағы шашлардың бәри де Қудайға санаўлы. Сонлықтан қорқпаңлар: көп шымшықлардан сизлер қымбатлырақсызлар+.

8Сизлерге айтатуғыным: ким де ким Мени адамлар алдында тән алса, Адам Улы да оны Қудайдың периштелериниң алдында тән алады+. 9Ал ким де ким Мени адамлар алдында тән алмаса, оның өзи де Қудайдың периштелериниң алдында тән алынбайды+.

10Адам Улына қарсы бир сөз айтқан ҳәр бир адам кешириледи, бирақ Мухаддес Руўхқа тил тийгизген адам кеширилмейди+.

11Сизлерди мәжилисханаларға, басшыларға ҳәм ҳәкимлерге апарғанда, қалай жуўап бериўди ямаса не айтыўды қайғырмаңлар. 12Себеби не айтыў керек екенин сизлерге сол ўақытта Мухаддес Руўх үйретеди+.

Ақылсыз бай

13•Халық арасынан биреў Ийсаға:

– Устаз, әжағама айт, мийрасты мениң менен бөлиссин, – деди.

14Ийса оған:

– Ким Мени сизлерге қазы ямаса мийрасларды бөлиўши етип қойды? – деди. 15Соңынан халыққа: – Абайлаңлар, дүньяхорлықтан сақ болыңлар! Өйткени адамның өмири оның мал-мүлкиниң көплигине байланыслы емес, – деп,+
16оларға мынадай тымсал келтирди:

– Бир бай адамның егислик жери мол зүрәәт берипти. 17Ол өз-өзине: «Не ислесем екен? Өнимлеримди жыйнап қоятуғын жерим жоқ», – деп пикир жүргизипти. 18Соңынан:

– Былай ислеймен: ғәллеханаларымды бузып, оларды үлкейтип саламан ҳәм сол жерге барлық ғәллем менен мал-мүлкимди жыйнап қояман. 19Соңынан өз жаныма былай деймен: «Жаным, көп жылға жететуғын мол дүньяң бар. Енди дем ал, ишип-жеп, кеўлиңди хошла», – депти+. 20Бирақ Қудай оған:

– Ҳәй, ақмақ, бүгин түнде сениң жаның алынады. Сонда сениң жыйнап-тергенлериң кимге қалады? – депти+.

21Өзи ушын байлық жыйнап, Қудай алдында сықмар болған адамның аўҳалы усындай болады+.

Тәшиўишленбеңлер!

(Мат 6:25-34)

22Ийса шәкиртлерине былай деди:

– Сонлықтан сизлерге айтатуғыным: не жеймиз деп, жаныңыз ушын, не кийемиз деп, денеңиз ушын тәшиўишленбеңлер!+
23Жан аўқаттан, дене кийимнен артық. 24Ғарғаларға қараңлар: олар екпейди де, ормайды да. Олардың я дән сақлағышлары, я ғәллеханалары жоқ. Бирақ, Қудай оларды асырайды. Ал сизлер қуслардан қаншелли қымбатлысызлар!+
25Тәшиўишлениў себепли, ким сизлердиң араңызда өз өмирин бир саатқа болса да узайта алады? 26Егер усындай кишкене нәрсе қолыңыздан келмесе, басқа нәрселер ҳаққында тәшиўишлениўдиң неге кереги бар? 27Лала гүллериниң қалай өсип турғанына қараңлар! Олар мийнет те етпейди, жип те ийирмейди. Ал сизлерге айтатуғыным: Сулайман да өзиниң сән-салтанатында усылардың биреўиндей сәнли кийинбеген еди+. 28Егер бүгин далада өсип турғаны менен, ертең ошаққа тасланатуғын шөпти Қудай усылай кийиндирсе, сизлерди олардан да артық кийиндирмес пе еди, ҳәй, исеними азлар!+
29Сонлықтан да, не ишип, не жейтуғыныңызды излеп, тәшиўишленбеңлер. 30Себеби усылардың бәрин бул дүньяға тийисли адамлар излеп жүреди. Сизлердиң усыларға мүтәж екениңизди Әкеңиз биледи. 31Оның орнына, Қудайдың Патшалығын излеп жүриңлер, сонда булар сизлерге қосымша етип бериледи+.

32Ҳәй, кишкене пада, қорқпа! Әкеңиз сизлерге Патшалықты бериўди мақул тапты+. 33Мал-мүлкиңизди сатып, қайыр-садақа бериңлер. Өзлериңизге тозбайтуғын қалта ислеп, аспанда таўысылмайтуғын ғәзийне жыйнаңлар. Ол жерге уры да жақынламайды, күйе де түсип жемейди+. 34Өйткени байлығыңыз қай жерде болса, жүрегиңиз де сол жерде болады.

Ийсаның қайта келиўине таяр болыў

(Мат 24:45-51; Мрк 10:38; 13:34-36)

35•– Беллериңиз буўыўлы болып, шыраларыңыз жанып турсын! 36Хожайыны неке тойдан қайтып келип, есикти қаққанда, оған дәрриў ашыў ушын күтип турған хызметшилердей болыңлар+. 37Хожайыны келгенде олардың сергек болып турғанын көрсе, сол хызметшилер бахытлы! Сизлерге шынын айтаман: ол белин буўып, хызметшилерин отырғызып, өзи оларға хызмет етеди. 38Егер хожайыны түн ортасында ямаса таң атқанда келип, хызметшилериниң ояў турғанын көрсе, онда сол хызметшилер қандай бахытлы! 39Мынаны билип қойыңлар: егер үй ийеси урының қашан келетуғынын билсе, ол үйине урының бузып кириўине жол қоймас еди+. 40Сизлер де таяр болып турыўыңыз шәрт! Себеби Адам Улы сизлер ойламағанда келеди.

41Сонда Петр:

– Ийем, Сен бул тымсалды тек бизлерге айтып атырсаң ба ямаса ҳәммеге ме? – деди.

42Ийемиз былай деди:

– Үй ийеси үй-ишимдегилерге тийисли аўқатын ўақтында берсин деп, олардың үстинен тайынлаған исенимли ҳәм ақыллы үй басқарыўшы ким? 43Ийеси келгенде оның солай ислеп атырғанын көрсе, сол хызметши қандай бахытлы!+
44Сизлерге шынын айтып турман: ийеси оны өзиниң пүткил мал-мүлкин басқарыўшы етип тайынлайды. 45Егер сол хызметши ишинен: «Ийем тез келе қоймас» деп, малайлар ҳәм шорыларды сабап, ишип-жеп, мәс бола басласа,+
46сонда сол хызметшиниң ийеси күтпеген күни ҳәм ойламаған ўақытта келип, оны аяўсыз жазалап, исенбейтуғынлардың аўҳалына салады.

47Ийесиниң еркин билсе де таяр турмаған, оның ерки бойынша ис тутпаған хызметши көп таяқ жейди. 48Ал оның еркин билмеген ҳәм жазаға турарлы ис ислеген хызметши аз таяқ жейди. Кимге көп берилген болса, оннан көп талап етиледи. Кимге көп исенип тапсырылса, оннан көбирек соралады+.

Масийх ушын болатуғын айырылысыўлар

(Мат 10:34-36)

49•– Мен дүнья жүзине от салыўға келдим. Оның ҳәзир-ақ жалынлап кетиўин қаншелли қәлер едим! 50Мен жүдә аўыр азап-ҳәсиретти басымнан кешириўим тийис. Бул орынланғанша, қаншелли қыйналаман!+
51Мени жер жүзине тынышлық әкелген, деп ойлап атырсыз ба? Яқ, деймен сизлерге: алаўызлық әкелгенмен+. 52Өйткени буннан былай, бир үйде бес адам болса, олар өз ара бөлинеди. Үшеўи екеўине қарсы, екеўи үшеўине қарсы болады. 53Әкеси улына, улы әкесине қарсы, анасы қызына, қызы анасына қарсы, қәйин енеси келинине, келини қәйин енесине қарсы болып бөлинеди+.

54•Соңынан Ийса халыққа да былай деди:

– Сизлер батыстан бир булттың көтерилгенин көргениңизде, дәрриў: «Жаўын жаўады» дейсизлер ҳәм сондай болады да. 55Қубла самалы ескенде: «Күн ыссы болады» дейсизлер ҳәм сондай болады да. 56Ҳәй, еки жүзлилер! Жер ҳәм аспанның түсин анықлай алады екенсиз, неге ҳәзирги ўақыттың райын анықлай алмайсызлар?

57Нениң дурыс екенин неге өзлериңиз шеше алмайсызлар? 58Биреў саған қарсы даў көтерип, сени қазыға алып баратырғанда, жолда оның менен жарасыўға тырыс. Олай етпесең, ол сени қазының алдына апарады, қазы сени хызметкерге тапсырады, ал хызметкер сени қамап таслайды+. 59Саған айтатуғыным: соңғы тийиниңди төлеп таўыспағаныңша, ол жерден ҳасла шыға алмайсаң.

13

Тәўбе етиў ҳаққында

13^1Сол ўақытта гейбиреўлер Ийсаға келип, Пилаттың галилалыларды өлтирткени ҳәм олардың қанын өзлери шалған қурбанлықлары менен араластырып таслағаны ҳаққында айтып берди+. 2Ийса оларға:

– Усындай апатқа ушырағанлықтан, бул галилалыларды басқа барлық галилалылардан гүналырақ, деп ойлайсызлар ма+? 3Яқ, деймен сизлерге. Егер тәўбе етпесеңлер, ҳәммеңиз де усылай набыт боласызлар. 4Үстилерине Силоам минарасы қулап өлген он сегиз адам Ерусалимде жасаўшы адамлардың ҳәммесинен айыплырақ еди, деп ойлайсызлар ма+? 5Яқ, деймен сизлерге. Егер тәўбе етпесеңлер, ҳәммеңиз де усылай набыт боласызлар, – деди.

6Соңынан Ийса мынадай тымсал айтып берди:

– Бир адамның жүзим бағында егилген әнжир ағашы болыпты. Адам оннан мийўе алыў ушын келипти, бирақ таба алмапты+. 7Сонда ол бағманға: «Мине, мен үш жылдан бери бул әнжир ағашынан мийўе алыў ушын келемен, бирақ таба алмайман. Оны шаўып тасла! Неге ол босқа орын ийелеп тур?» – депти+. 8Бирақ бағман оған жуўап берип: «Хожайын, оны быйыл да қалдырың. Мен оның әтирапын қазып, қый төгейин. 9Мүмкин, ендиги жылы мийўе берип қалар. Егер бермесе, шаўып тасларсыз», – депти.

Ийсаның бүкир ҳаялға шыпа бериўи

10Бир Шаббат күни Ийса мәжилисханалардың биринде тәлим берип отырған еди+. 11Сол жерде он сегиз жылдан бери аўырыў руўхынан қыйналған бир ҳаял бар еди. Ол еки бүкленип қалған болып, бойын ҳеш тик услай алмас еди. 12Ийса оны көрип, жанына шақырып алды да, оған:

– Ҳаял, сен дәртиңнен азат боласаң, – деп, 13оның үстине қолларын қойғанда, ҳаял сол ўақытта-ақ бойын тиклеп, Қудайға алғыслар айта баслады+.

14Сонда мәжилисхана басшысы Ийсаның Шаббат күни шыпа бергенине ашыўы келип, халыққа:

– Жумыс ислеў ушын алты күн бар. Шыпа алыўға Шаббат күни емес, ал сол күнлери келиңлер, – деди+.

15Ийемиз оған былай деп жуўап берди:

– Ҳәй, еки жүзлилер! Шаббат күни ҳәр бириңиз өгизиңизди ямаса ешегиңизди қорадан шешип алып, суўғарыўға апармайсыз ба+? 16Он сегиз жылдан бери шайтан байлап қойған Ибрайымның мына қызын Шаббат күни бул байлаўдан азат қылыў керек емес пе еди?

17Ийса усы сөзлерди айтқанда, Оған қарсылық көрсеткенлердиң ҳәммеси уялып қалды. Ал пүткил халық Оның барлық уллы ислерине қуўанды+.

Қышқыл туқым ҳәм ашытқы

(Мат 13:31-33; Мрк 4:30-32)

18•Соңынан Ийса:

– Қудайдың Патшалығы неге уқсайды? Оны неге мегзетейин? 19Ол – бир адамның өз бағына еккен қышқыл туқымына[*] уқсайды. Ол өсип, терек болады ҳәм шақаларына аспан қуслары ушып келип, уя салады, – деди+.

20Ийса және былай деди:

– Қудайдың Патшалығын неге уқсатайын? 21Ол бир ҳаялдың үш самар қамырға аз ғана ашытқы салғанда, барлық қамырды ашытатуғын ашытқысына уқсайды+.

Тар қапыдан кириңлер!

(Мат 7:13-14, 21-23)

22•Ерусалимге қарай жол алған Ийса қала ҳәм аўылларды аралап, тәлим берип жүрди. 23Бир адам Ийсадан:

– Ийем, тек аз ғана адам қутқарыла ма? – деп сорады.

24Сонда Ийса халыққа былай деди:

– Тар қапыдан кириўге бар күшиңизди салыңлар! Себеби сизлерге айтатуғыным: көплер кириўге тырысады, бирақ кире алмайды. 25Үйдиң Ийеси турып қапыны жаўып таслағанда, сизлер сыртта турып, қапыны қаға баслап: «Ийем! Бизлерге қапыны аш!» – дейсизлер. Бирақ Ол сизлерге: «Мен сизлерди танымайман ҳәм қаяқтан келгениңизди билмеймен», – деп жуўап береди+. 26Сонда сизлер: «Бизлер Сениң көз алдыңда ишип-жедик. Сен бизлердиң көшелеримизде тәлим беретуғын едиң-ғо», – деп айтасызлар. 27Бирақ Ол: «Сизлерге айтатуғыным: Мен сизлерди танымайман ҳәм қаяқтан келгениңизди билмеймен. Ҳәй, жаманлық қылыўшылардың ҳәммеси Меннен аўлақ кетиңлер!» – дейди+.

28Сизлер Ибрайымның, Ысақтың, Яқыптың ҳәм барлық пайғамбарлардың Қудайдың Патшалығында жүргенин, ал өзлериңиздиң сыртқа қуўып шығарылғаныңызды көргениңизде жылап, пушайман жейсизлер+. 29Шығыстан ҳәм батыстан, арқадан ҳәм қубладан адамлар келип, Қудайдың Патшалығында дастурхан әтирапына отырады+. 30Мине, сонда соңғылардың гейбиреўлери бириншилер, ал бириншилердиң гейбиреўлери соңғылар болады+.

Ийсаның Ерусалим туўралы қайғырыўы

(Мат 23:37-39)

31•Сол ўақытта бир неше парисейлер келип, Ийсаға:

– Бул жерден кет, Ҳирод Сени өлтирмекши, – деди+.

32Ийса оларға былай деди:

– Барып, сол түлкиге айтыңлар: Мен бүгин ҳәм ертең жинлерди қуўып шығарып, аўырыўларға шыпа беремен, ал үшинши күни исимди жуўмақлайман. 33Солай болса да, Мен бүгин, ертең ҳәм арғы күни Өз жолым менен жүриўим керек. Өйткени ҳеш бир пайғамбарға Ерусалимнен басқа жерде өлиўге болмайды.

34Оҳ, Ерусалим, Ерусалим! Пайғамбарларды өлтириўши, Қудайдың саған жибергенлерин тас боран қылыўшы қала! Өз шөжелерин қанатының астына алған мәкийен сыяқлы, Мен де сениң балаларыңды неше рет жыйнамақшы болдым, бирақ сизлер қәлемедиңлер+. 35Мине, үйиңизди Қудай таслап кетеди. Сизлерге айтатуғыным: «Жаратқан Ийениң аты менен келетуғын жарылқансын!»[*] – деп айтқанларыңызға дейин Мени көрмейсизлер+.

14

Шаббат күнинде шыпа бериў

14^1Бир Шаббат күни Ийса парисейлердиң бир басшысының үйине аўқатқа келгенде, ҳәмме Оны бақлап отырды+. 2Сонда сарсық кеселден азап шеккен бир адам Ийсаның алдына келди. 3Ийса диний муғаллимлер менен парисейлерден:

– Шаббат күни аўырыў адамға шыпа бериў нызамға туўры келе ме ямаса туўры келмей ме? – деп сорады+.

4Олар үндемеди. Сонда Ийса сол адамға қолын тийгизип шыпа берди де, қайтарып жиберди. 5Соңынан оларға былай деди:

– Араңыздағы бириңиздиң балаңыз ямаса өгизиңиз қудыққа түсип кетсе, Шаббат күни болыўына қарамастан, оны дәрриў шығарып алмайсыз ба+?

6Олар Ийсаның бул гәпине жуўап бере алмады.

Өзиңди жоқары тутпа!

7Қонақлардың өзлерине төрдеги орынларды таңлап атырғанын көрген Ийса оларға мынадай бир тымсал айтты:+

8– Сени биреў неке тойына шақырғанда, төрдеги орынға отырма. Шақырылғанлар арасында сеннен де сыйлырақ биреў болыўы мүмкин+. 9Олай етпесең, екеўиңизди де шақырған адам саған келип: «Мына адамға орныңды бер» десе, сен уялып, есик беттеги орынға отырыўға мәжбүр боласаң. 10Сонлықтан қонаққа шақырылғаныңда, барып есик беттеги орынға отыр. Сонда сени қонаққа шақырған адам жаныңа келип: «Достым, төрге шығып отыр», – дейди. Солай етсең, өзиң менен отырған ҳәр бир адамның алдында абырайға ийе боласаң. 11Себеби ким де ким өзин жоқары тутса, ол пәслетиледи, ким де ким өзин пәс тутса, ол мәртебели қылынады+.

12Соңынан Ийса Өзин шақырған үй ийесине:

– Түски ямаса кешки зыяпат бергениңде досларыңды, туўысқанларыңды, ағайинлериңди, я бай қоңсыларыңды шақырма. Өйткени олай етсең, олар да сени қонаққа шақырып, саған қайтарады. 13Керисинше, зыяпат бергениңде жарлы, майып, ақсақ ҳәм соқырларды шақыр. 14Солай етсең, сен бахытлы боласаң. Себеби олар саған қайтара алмайды. Бирақ ҳақ адамлар қайта тирилгенде, Қудай саған қайтарады, – деди+.

Тойға мирәт етилгенлер

(Мат 22:1-10)

15•Ийса менен дастурхан әтирапында отырғанлардың бири бул сөзлерди еситип, Оған:

– Қудайдың Патшалығында дуз татқан адам бахытлы, – деди+.

16Ийса оған былай деди:

– Бир адам үлкен зыяпат берип, көп қонақ шақырыпты. 17Аўқатланатуғын ўақыт болғанда: «Келиңлер, ҳәммеси таяр болды», – деп айтыў ушын, мирәт етилгенлерге өз хызметшисин жиберипти. 18Бирақ ҳәммеси ойласып қойғандай, сылтаў таба баслапты. Бириншиси оған: «Мен жер сатып алдым, соны барып көриўим керек, өтинемен, мени кешир», – депти. 19Ал екиншиси: «Мен бес жуп өгиз сатып алдым, соларды сынап көриўге баратырман. Өтинемен, мени кешир», – депти. 20Үшиншиси де: «Мен тап жаңа үйлендим, сонлықтан бара алмайман», – депти+. 21Хызметши қайтып келип, булардың ҳәммесин хожайынына айтып берипти. Үй ийеси ашыўланып, хызметшисине: «Тез бар да, қаланың үлкен-киши көшелерин аралап, жарлы, майып, соқыр ҳәм ақсақ адамларды бул жерге алып кел», – деп буйырыпты. 22Соңынан хызметши: «Хожайын, буйырғанларыңызды орынладым, бирақ және де бос орын бар», – депти. 23Хожайын хызметшисине: «Жолларға ҳәм аўыл соқпақларына барып, адамларды бул жерге келиўге көндир. Сонда үйим адамларға толы болады. 24Өйткени сизлерге айтатуғыным: мирәт етилгенлердиң ҳеш қайсысы да мениң зыяпатымнан дуз татпайды[*]», – депти.

Ийсаға шәкирт болыўдың шәрти

(Мат 10:37-38)

25•Ийса менен бирге көп халық жүрген еди. Ийса оларға бурылып былай деди:

26– Ким де ким Маған келип, Мени ата-анасынан, ҳаялынан, балаларынан, аға-инисинен, апа-қарындасларынан, ҳәтте, өз өмиринен де артық көрмесе, ол Мениң шәкиртим бола алмайды+. 27Ким де ким өз атанақ ағашын арқалап, Мениң изимнен жүрмесе, ол Мениң шәкиртим бола алмайды+. 28Араңыздағы бириңиз минара қурмақшы болса, оны питкериў ушын қәрежет жете ме деп, алдын ала отырып, есаплап шықпай ма? 29Олай етпесе, тийкарын салып болып, қурып питкере алмай қалса, буны көргенлер оның үстинен күлип: 30«Мына адам қурыўды баслап, питкере алмады», – дейди.

31Бир патша басқа патшаға қарсы урысқа шығажақ болса, өзимниң он мың әскерим менен, киятырған қарсыласымның жигирма мың әскерине қарсы тура аламан ба деп, алдын ала отырып ойланып алмай ма? 32Күши жетпейтуғын болса, сол патша еле узақта болғанда оған елши жиберип, тынышлық питимин жасаўды сорайды. 33Солай етип, сизлердиң ҳәр бириңиз өзиңизге тийисли ҳәмме заттан ўаз кешпесеңиз, Мениң шәкиртим бола алмайсыз.

34Дуз – жақсы нәрсе. Бирақ дуз өз күшин жойтса, оны қалай және шорлы қылыўға болады+? 35Ол топыраққа да, қый болыўға да жарамағанлықтан, сыртқа ылақтырып тасланады. Қулағы бар адам жақсылап еситип алсын!+

15

Жойтылған қой

(Мат 18:12-14)

15^1•Ийсаны тыңлаў ушын көп салықшылар менен гүнакарлар Оның қасына жақынлап келген еди. 2Парисейлер менен диний муғаллимлер буны көрип:

– Ол гүнакарларды қабыл етип, олар менен бирге аўқат жейди, – деп наразылық билдирди+.

3Сонда Ийса оларға мына тымсалды айтып берди:

4– Айтайық, араңыздағы бириңиздиң жүз қойы болып, биреўин жойтып алса, ол тоқсан тоғызын шөл далада қалдырып, жойтылған бир қойын таппағанша излеп жүрмес пе еди+? 5Таўып алғаннан соң қуўанып кетип, оны ийнине көтерип алады да, 6үйине келип, дослары менен қоңсыларын шақырып, оларға: «Мениң менен бирге қуўаныңлар, жойтылған қойымды таптым», – дейди+. 7Сизлерге айтатуғыным: сол сыяқлы, тәўбе етиўге ҳәжети жоқ тоқсан тоғыз ҳақ адамнан гөре, тәўбе еткен бир гүнакарға аспанда көбирек қуўанады+.

Жойтылған гүмис теңге

8– Айтайық, бир ҳаялдың он драхмасы[*] болып, биреўин жойтып алса, ол шыра жағып, үйди сыпырып, таппағанша муқыятлап излемес пе еди? 9Таўып алғаннан соң, қурдаслары менен қоңсыларын шақырып: «Мениң менен бирге қуўаныңлар, жойтылған драхмамды таўып алдым», – дейди. 10Сизлерге айтатуғыным: Қудайдың периштелери де тәўбе еткен бир гүнакар ушын усылай қуўанады.

Жойтылған ул

11Ийса және былай деди:

– Бир адамның еки улы бар екен. 12Олардың генжетайы әкесине:

– Әке, мал-мүлкиңниң маған тийисли бөлегин бер, – депти.

Сонда әкеси мал-мүлкин еки улына бөлип берипти+. 13Бир неше күн өткеннен соң, киши ул бары-жоғын жыйнап алып, узақ елге кетип қалыпты. Ол жерде бузық жолға түсип, мал-мүлкин жөнсиз сарп етипти. 14Жигит ҳәммесин сарп етип болғаннан соң, сол елде аўыр ашаршылық болып, ол жоқшылыққа ушырапты. 15Ол барып, сол елдиң бир турғынына жалланыпты. Ал ол адам жигитти даласындағы шошқаларды бағыўға жиберипти. 16Жигит шошқалар жейтуғын жем менен қарнын тойдырыўға да зар болыпты. Бирақ оған ҳеш ким ҳеш нәрсе бермепти. 17Оның ақылы енип:

– Әкемниң қаншама жалланған жумысшылары нанға тойып жүр, ал мен бул жерде аштан өлейин деп атырман. 18Қой, әкеме барайын, оған: «Әке, мен Қудайға ҳәм саған қарсы гүна иследим+. 19Енди сениң балаң деп аталыўға ылайықлы емеспен. Мени жалланған жумысшыларыңның қатарына қабыл ет», – деп айтайын, – депти.

20Солай етип, жигит әкесине қарай жолға шығыпты. Ол еле узақта киятырғанда, әкеси улын көрип, баўыры елжиреп кетипти. Жуўырып барып, улын қушақлап сүйе баслапты. 21Улы оған:

– Әке, мен Қудайға ҳәм саған қарсы гүна иследим. Енди сениң улың деп аталыўға ылайықлы емеспен, – депти.

22Бирақ әкеси хызметшилерине:

– Тез болыңлар, ең жақсы кийим әкелип, оған кийгизиңлер. Қолына жүзик тағып, аяғына аяқ кийим бериңлер+. 23Бағып семиртилген баспақты әкелип сойыңлар, ишип-жеп, кеўил көтерейик. 24Себеби мениң бул улым өлген еди – тирилди, жойтылған еди – табылды, – депти.

Солай етип, олар тойлай баслапты+.

25Сол ўақытта үлкен улы атызда еди. Қайтып киятырып үйине жақынлағанда, нама ҳәм ойын-күлки сеслерин еситипти. 26Хызметшилериниң биреўин шақырып алып:

– Бул не? – деп сорапты.

27Хызметши оған:

– Иниңиз қайтып келди, әкеңиз оның аман-саў қайтып келгени ушын семиртилген баспақты сойды, – деп жуўап берипти.

28Үлкен улы ашыўланып, үйге киргиси келмепти. Сонда әкеси сыртқа шығып, оннан ишке кириўди өтинипти. 29Бирақ ол әкесине былай депти:

– Мине, мен саған неше жылдан бери хызмет етип киятырман, ҳеш қашан сениң буйрығыңа қарсы шыққан емеспен. Бирақ досларым менен ўақты хошлық етиўим ушын, сен маған бир ылақ та берген жоқсаң. 30Ал енди болса, мал-мүлкиңди бузық ҳаялларға сарп етип келген мына улыңа семиртилген баспақты сойыпсаң+.

31Әкеси оған:

– Улым! Сен ҳәмме ўақыт мениң менен биргесең. Мениң барлық мал-мүлким сеники. 32Бирақ бүгин қуўанып, кеўил көтериўимиз керек. Өйткени сениң бул иниң өлген еди – тирилди, жойтылған еди – табылды, – депти.

16

Наҳақ үй басқарыўшы

16^1Ийса Өз шәкиртлерине және былай деди:

– Бир бай адамның үй басқарыўшысы бар екен. Байдың қулағына: «Үйиңди басқарыўшы мал-мүлкиңди сарп етип жүрипти», – деген шағым жетипти. 2Бай оны шақырып алып:

– Сен туўралы еситип атырғаным не гәп? Өз жумысың бойынша есап бер. Сен буннан былай үй басқарыўшы бола алмайсаң, – депти.

3Сонда үй басқарыўшы ишинен:

– Не қылсам екен? Хожайыным мени жумыстан босатып атыр. Жер қазыўға күшим жетпейди, садақа сораўға уяламан. 4Басқарыўшылықтан босатылғанымнан соң, адамлар мени үйлерине қабыл қылыўы ушын не ислесем екен? – деп ойлады. Соңынан ҳе, таптым, – депти де, 5хожайынына қарыздар адамларды бирим-бирим шақырып алып, олардың бириншисинен:

– Хожайынымнан қанша қарызың бар? – деп сорапты.

6Ол:

– Жүз батпан май, – деп жуўап берипти.

– Тил хатыңды ал да, тез отырып, елиў батпан деп жаз, – депти басқарыўшы. 7Соңынан басқасынан:

– Сениң қанша қарызың бар? – деп сорапты.

– Мың қап бийдай, – деп жуўап берипти ол.

Оған да:

– Тил хатыңды ал да, сегиз жүз қап деп жаз, – депти.

8Хожайыны наҳақ үй басқарыўшыны ақыллы ис қылғаны ушын мақтапты. Себеби бул дүньяның адамлары өзи сыяқлылар арасында Нурдың балаларынан гөре ақыллырақ ҳәрекет қылады+. 9Мениң сизлерге айтатуғыным: бул дүньяның байлығынан пайдаланып дос арттырыңлар, бул байлық таўысылғанда, олар сизлерди мәңгилик мәканға қабыл қылсын.

10Кишкене исте исенимли болған адам үлкен исте де исенимли болады, ал кишкене исте садық болмаған адам үлкен исте де садық болмайды+. 11Солай етип, егер сизлер бул дүньяның байлығына садық болмасаңыз, ким сизлерге аспандағы ҳақыйқый байлықты исенип тапсырады+? 12Егер сизлер басқаға тийисли нәрсеге садық болмасаңыз, ким сизлерге өзлериңиздикин береди?

13Ҳеш бир хызметши еки хожайынға хызмет ете алмайды. Себеби ол биреўин жек көрип, екиншисин жақсы көреди ямаса биреўине садық болып, екиншисине итибарсыз қарайды. Сизлер ҳәм Қудайға, ҳәм байлыққа бирдей хызмет ете алмайсызлар+.

14•Булардың ҳәммесин дүньяхор парисейлер еситип, Ийсаны мазақ қылды+. 15Ийса оларға былай деди:

– Сизлер өзлериңизди адамлар алдында ҳақ қылып көрсетесизлер, бирақ Қудай жүрегиңизди биледи. Адамлар қымбат деп санаған нәрсе Қудай алдында жеркенишли+.

16Яқыяға дейин Мухаддес Нызам ҳәм пайғамбарлар дәўири болды. Сол ўақыттан баслап, Қудайдың Патшалығы ҳаққында Хош Хабар жәрияланып киятыр ҳәм ҳәр бир адам оған кириўге күш салып жүр+. 17Бирақ Мухаддес Нызамнан бир ноқат жоғалғанынан гөре, аспан ҳәм жердиң жоқ болып кетиўи аңсатырақ+.

18Өз ҳаялы менен ажырасып, басқа ҳаялға үйленген ҳәр бир адам неке ҳадаллығын бузған болады. Күйеўинен ажырасқан ҳаялға үйленген адам да неке ҳадаллығын бузған болады+.

Тиленши Лазар ҳәм бай

19– Зығырдан тигилген шым қызыл сәнли кийимлер кийип, ҳәр күни дәбдебели зыяпатлар беретуғын бир бай адам болыпты. 20Байдың дәрўазасы алдында пүткил денесин жара басқан Лазар атлы бир тиленши жатады екен. 21Ол байдың дастурханынан түскен усақлар менен қарнын тойдырыўды әрман етипти. Ийтлер де келип, оның жараларын жалап кетеди екен. 22Ўақты келгенде тиленши қайтыс болып, периштелер оны Ибрайымның жанына алып барыпты. Бай адам да қайтыс болып, оны жерлепти+. 23Бай дозақ отында азап шегип атырып, басын көтерип қарағанда, алыста Ибрайымды ҳәм оның қасындағы Лазарды көрипти+. 24Ол қатты бақырып: «Ибрайым ата, маған реҳим ете гөр! Лазарды жибер, ол бармағының ушын суўға басып, мениң тилиме суў тамызсын. Себеби мен бул от ишинде қатты қыйналып атырман», – депти+. 25Бирақ Ибрайым оған: «Балам, сен өмириңде тек жақсылық көргениңди, ал Лазардың жаманлық көргенин умытпа. Енди болса, ол бул жерде жубаныш таўып, ал сен қыйналып атырсаң. 26Буның үстине, сизлер менен бизлердиң арамызға үлкен туңғыйық орнатылған. Сонлықтан бул жерден сизлерге өтпекши болғанлар өте алмайды ҳәм ол жерден де бизлерге ҳеш ким өте алмайды», – депти. 27Сонда бай адам: «Ата, олай болса, сеннен өтинемен, Лазарды мениң әкемниң үйине жибер. 28Өйткени мениң бес аға-иним бар. Олар да бул азап шегетуғын жерге түспеўи ушын Лазар барып, оларды ескертсин», – депти. 29Бирақ Ибрайым оған: «Оларда Муўса ҳәм басқа пайғамбарлардың Жазыўлары бар. Оларды тыңласын», – депти+. 30Ал бай адам: «Яқ, Ибрайым ата! Егер өлгенлердиң биреўи тирилип барса ғана, олар тәўбе етеди», – депти. 31Сонда Ибрайым оған: «Егер Муўса менен пайғамбарларды тыңламаған болса, өлгенлердиң биреўи тирилсе де, исенбейди», – деп жуўап берипти+.

17

Кеширим, исеним ҳәм хызмет

(Мат 18:6-7, 21-22; Мрк 9:42)

17^1•Ийса Өз шәкиртлерине және былай деди:

– Адамларды гүнаға азғырыўшы нәрселердиң келиўи сөзсиз. Бирақ олар ким арқалы келсе, сол адам ҳәсирет шегеди!+
2Ол адамның мына кишкенелердиң биреўин азғырғанынан гөре, мойнына дигирман тасы байланып, теңизге тасланғаны оған жақсырақ болар еди+. 3Абайлы болыңлар! Егер туўысқаның саған қарсы гүна ислесе, оған ескертиў жаса. Егер гүнасын мойынласа, оны кешир+. 4Егер ол саған қарсы бир күнниң ишинде жети рет гүна ислесе, жети рет те саған келип: «Гүнамды мойынлайман» десе, оны кешир+.

5Сонда елшилер Ийемизге:

– Исенимимизди арттыр, – деди+.

6Ийемиз былай деди:

– Егер исенимиңиз қышқыл туқымындай ғана болса да, бул тут ағашына: «Тамырың менен қопарылып, теңизге отырғызыл», – десеңлер, ол сөзиңизди тыңлайды+.

7Араңызда қайсы бириңиз жер айдап ямаса мал бағып жүрген хызметшиңиз даладан қайтқанда, оған: «Тез келип, дастурханға отыр», – дейсиз? 8Керисинше, оған: «Мениң кешки аўқатымды таярла, белиңди буўып, ишип-жеп болғанымша, маған хызмет ет. Соңынан өзиң ишип-жейсең», – деп айтпайсыз ба? 9Буйырғанын орынлағаны ушын хызметшисине миннетдаршылық билдирер ме екен? 10Сол сыяқлы сизлер де өзлериңизге буйырылғанның ҳәммесин орынлағаннан соң: «Бизлер арзымайтуғын қуллармыз, тек ўазыйпамызды ғана орынладық», – деңлер.

Тери кеселлигине шалынған он адам

11Ийса Ерусалимге баратырып, Самария ҳәм Галила үлкелери арасындағы шегара жерлер арқалы жүрди. 12Ол бир аўылға кирип киятырғанда тери кеселлигине шалынған он адам гезлести. Олар узақта турып,+
13қатты даўыслап:

– Устазымыз Ийса, бизлерге реҳим ет! – деди.

14Ийса оларды көрип:

– Барып, өзлериңизди руўханийлерге көрсетиңлер, – деди.

Олар кетип баратырғанда тери кеселлигинен жазылып кетти+. 15Олардың ишиндеги биреўи өзиниң шыпа тапқанын көрип, бәлент даўыс пенен Қудайды алғыслап, қайтып келди де, 16Ийсаның аяғына жығылып, Оған миннетдаршылық билдирди. Бул адам самариялы еди+. 17Сонда Ийса:

– Шыпа тапқан он адам емес пе еди? Қалған тоғызы қаяқта? 18Қудайға алғыс айтыў ушын, мына шет еллиден басқа ҳеш ким қайтып келмеди ме? – деди.

19Соң оған:

– Орныңнан тур да, кете бер, исенимиң сени қутқарды, – деди+.

Қудайдың Патшалығының келиўи

(Мат 24:23-28, 37-41)

20•Парисейлер Қудайдың Патшалығының қашан келетуғынын сорағанда, Ийса оларға былай деп жуўап берди:

– Қудайдың Патшалығы көзге көринип келмейди+. 21«Мине, бул жерде» ямаса «Әне, ана жерде» деп те айтпайды. Себеби Қудайдың Патшалығы сизлердиң араңызда, – деди.

22Соң Ийса шәкиртлерине былай деди:

– Адам Улының күнлериниң бирин болса да көриўди аңсайтуғын ўақытларыңыз келеди. Бирақ, көре алмайсызлар+. 23Сизлерге: «Әне, Ол ана жерде» ямаса «Мине, Ол бул жерде» десе, бармаңлар, олардың излерине ермеңлер+. 24Өйткени шақмақ шағып, аспанды бир шетинен екинши шетине дейин жарқыратып жибергендей, Адам Улы да Өз күнинде солай пайда болады. 25Бирақ дәслеп Ол көп азап шегип, бул әўлад тәрепинен қабылланбаўы тийис+.

26Нухтың заманында қалай болған болса, Адам Улының күнлеринде де солай болады+. 27Нух кемеге минген күнге дейин адамлар ишип-жеди, үйленди, турмысқа шықты. Соңынан топан суўы басып, ҳәммени набыт қылды[*]+. 28Луттың заманында да сондай болды: адамлар ишип-жеди, саўда-сатық иследи, егин екти, жай салды. 29Бирақ, Лут Содом қаласынан шыққан күни аспаннан от ҳәм күкирт жаўып, ҳәммени набыт қылды[*]+. 30Адам Улы пайда болатуғын күни де тап сондай болады.

31Сол күни тамның төбесинде болған адамның затлары үйинде қалса, оларды алыў ушын төменге түспесин. Ким де ким атызда болса, изине қайтпасын+. 32Луттың ҳаялын[*] еске түсириңлер!+
33Ким де ким өз жанын сақламақшы болса, оны набыт қылады, ал ким де ким өз жанын набыт қылса, оны сақлайды+. 34Сизлерге айтатуғыным: сол түни бир төсекте жатырған еки адамның биреўи алынады, екиншиси қалдырылады. 35Бирге дигирман тартқан еки ҳаялдың биреўи алынады, екиншиси қалдырылады. [ 36[*]]

37Сонда шәкиртлери Ийсадан:

– Ийем, бул ўақыялар қай жерде болады, – деп сорады.

Ийса оларға:

– Өлик қай жерде болса, қузғынлар да сол жерге жыйналады, – деди.

18

Жесир ҳаял ҳәм қазы

18^1Ийса шәкиртлерине бәрқулла дуўа етип, үмит үзбеў кереклигин билдириў ушын бир тымсал айтып берди+.

2Ол былай деди:

– Бир қалада Қудайдан да қорқпайтуғын, адамлардан да уялмайтуғын бир қазы болыпты. 3Сол қалада бир жесир ҳаял да турады екен. Ҳаял оған қайта-қайта келип: «Мениң ҳуқықымды даўласымнан қорғаң», – деп өтине береди екен. 4Бирақ қазы көп ўақытқа дейин буны ислегиси келмепти. Соңынан өз-өзине: «Мен Қудайдан да қорқпайман, адамлардан да уялмайман. 5Бирақ, мына жесир ҳаял маған тынышлық бермей атырғаны ушын оның ҳуқықын қорғай қояйын. Болмаса, ол қайта-қайта келип, мениң мазамды алар», – депти.

6Ийемиз сөзин даўам етип былай деди:

– Әдалатсыз қазының сөзлерин еситтиңлер. 7Солай екен, Қудай Өзине күни-түни жалбарынып атырған, Өзи таңлап алған адамларының ҳуқықын қорғамай ма? Оларды көп күттирип қоя ма+? 8Сизлерге айтатуғыным: көп кешикпей олардың ҳуқықын қорғайды. Бирақ Адам Улы келгенде, жер жүзинде исеним табар ма екен+?

Парисей ҳәм салықшы

9Өзлериниң ҳақлығына исенип, басқаларды кемситетуғын айырым адамларға Ийса мына тымсалды да айтып берди:+

10– Еки адам дуўа етиў ушын Ибадатханаға кирипти. Олардың биреўи парисей, екиншиси салықшы екен+. 11Парисей турып алып мынадай деп дуўа етипти: «О, Қудайым! Мен басқа адамлардай тонаўшы, наҳақ, неке ҳадаллығын бузыўшы ямаса, ҳәтте, мына салықшы сыяқлы болмағаным ушын, Саған шүкирлик етемен+. 12Ҳәптесине еки мәрте ораза тутаман. Барлық тапқан табысымның оннан бирин беремен»+. 13Ал салықшы алыста турып, көзин аспанға көтериўге де батылы бармай, қатты өкинип: «О, Қудайым! Мендей гүнакарға реҳим ет!» – депти+.

14Сизлерге айтатуғыным: парисей емес, ал усы адам ақланып үйине қайтыпты. Себеби ким де ким өзин жоқары тутса, ол пәслетиледи, ал ким де ким өзин пәс тутса, ол мәртебели қылынады+.

Ийса ҳәм кишкене балалар

(Мат 19:13-15; Мрк 10:13-16)

15•Қолын тийгизсин деп, адамлар Ийсаға бөбеклерин алып келди. Шәкиртлери буны көрип, оларға кейиди. 16Бирақ Ийса оларды қасына шақырып алып, шәкиртлерине:

– Балалардың Маған келиўине рухсат бериңлер, оларға тосқынлық жасамаңлар. Өйткени Қудайдың Патшалығы усындайлардики. 17Сизлерге шынын айтаман: ким де ким Қудайдың Патшалығын кишкене бала сыяқлы қабыл етпесе, ол оған кире алмайды, – деди+.

Байлық ҳәм мәңгилик өмир

(Мат 19:16-30; Мрк 10:17-31)

18•Бир басшы Ийсадан:

– Ийгиликли Устаз! Мәңгилик өмирди алыўым ушын не ислеўим керек? – деп сорады+.

19Ийса оған:

– Сен неге Мени ийгиликли деп атап атырсаң? Жалғыз Қудайдан басқа ҳеш ким ийгиликли емес+. 20Оның буйрықларын өзиң билесең: «Неке ҳадаллығын бузба, адам өлтирме, урлық ислеме, жалған гүўалық берме, ата-анаңды ҳүрметле»[*], – деди+.

21Бирақ ол:

– Булардың ҳәммесин мен бала ўақтымнан бери орынлап киятырман, – деди+.

22Буны еситкен Ийса оған:

– Саған және бир нәрсе жетиспейди. Барлық мал-мүлкиңди сатып, ақшасын жарлыларға үлестирип бер. Сонда сениң ғәзийнең аспанда болады. Соңынан келип, Мениң изиме ер, – деди+.

23Басшы буны еситип, қатты қапа болды. Себеби ол жүдә бай еди.

24Ийса оның қапа болғанын көрип:

– Байлығы барлардың Қудайдың Патшалығына кириўи қандай қыйын!+
25Бай адамның Қудайдың Патшалығына кириўинен гөре, түйеге ийнениң көзинен өтиў аңсатырақ, – деди.

26Буны еситкенлер:

– Олай болса, ким қутқарыла алады? – деп сорады.

27– Адамлардың қолынан келмеген нәрсе Қудайдың қолынан келеди, – деди Ийса+.

28Сонда Петр:

– Минекей, бизлер ҳәмме нәрсемизди таслап, Сениң изиңе ердик, – деди+.

29Ийса шәкиртлерине:

– Сизлерге шынын айтаман: Қудайдың Патшалығы ушын я үйин, я ҳаялын, я туўысқанларын, я ата-анасын, я балаларын қалдырып кеткен ҳәр бир адам+
30бул дүньяда неше есе артығы менен алады ҳәм келешекте мәңгилик өмирге ийе болады, – деди.

Ийсаның Өз өлими ҳәм қайта тирилиўи ҳаққында үшинши рет билдириўи

(Мат 20:17-19; Мрк 10:32-34)

31•Ийса он еки шәкиртин қасына шақырып алып, оларға былай деди:

– Минекей, бизлер енди Ерусалимге қарай көтерилип баратырмыз. Сол жерде пайғамбарлардың Адам Улы туўралы жазғанларының ҳәммеси орынланады. 32Ол басқа миллет адамларына услап бериледи. Олар Оның үстинен күледи, масқаралайды, бетине түкиреди 33ҳәм қамшылап сабап, өлтиреди. Ал Ол үшинши күни қайта тириледи+.

34Бирақ шәкиртлери бул сөзлерден ҳеш нәрсе түсинбеди. Бул сөзлер оларға жасырын болып, айтылғанлардың мәнисин аңламады+.

Ийсаның бир соқыр адамға шыпа бериўи

(Мат 20:29-34; Мрк 10:46-52)

35•Ийса Ерихо қаласына жақынлағанда, жолдың шетинде тиленшилик етип, бир соқыр адам отыр еди+. 36Қасынан адамлардың өтип баратырғанын еситкен ол:

– Не болып атыр? – деп сорады.

37– Насыралы Ийса өтип баратыр, – деди адамлар оған.

38Сонда ол:

– Даўыттың Урпағы[*] Ийса! Маған реҳим ете гөр! – деп бақырып жиберди+.

39Алдында кетип баратырғанлар үнин шығармаўды айтып, оған кейиди. Бирақ ол оннан да бетер қатты бақырып:

– Даўыттың Урпағы! Маған реҳим ете гөр! – деди.

40Сонда Ийса тоқтап, соқыр адамды қасына алып келиўди буйырды. Соқыр адам жақынлағанда, Ийса оннан:

41– Сен ушын не ислеўимди қәлейсең? – деп сорады.

– Ийем, көзлерим көретуғын болсын, – деди ол.

42Ийса оған:

– Көзлериң көретуғын болсын, исенимиң сени қутқарды, – деди+.

43Сол ўақытта-ақ соқыр адамның көзлери көре баслады ҳәм Қудайды алғыслап, Ийсаның изине ерди. Буны көрген пүткил халық та Қудайды мақтады.

19

Салықшы Зақайдың қутқарылыўы

19^1Ийса Ерихо қаласына кирип, оның ишинен өтти+. 2Сол жерде Зақай атлы бир адам бар еди. Өзи салықшылардың баслығы болып, бай адам еди. 3Ол Ийсаның қандай екенлигин көриўге урынды. Бирақ адамлар көп болғанлықтан, көре алмады. Өйткени оның бойы пәс еди. 4Ийсаны көриў ушын ол алға қарай жуўырып, жабайы әнжир терегине шығып алды. Себеби Ийса усы жерден өтиўи керек еди. 5Ийса сол жерге келгенде жоқарыға қарап, оған:

– Зақай, тезирек төмен түс! Бүгин сениң үйиңде қалыўым керек, – деди.

6Ол тезлик пенен төмен түсип, Ийсаны қуўаныш пенен қабыл алды. 7Буны көргенлердиң ҳәммеси:

– Ол гүнакар адамның үйине қонаққа барды, – деп наразылық билдире баслады+.

8Бирақ Зақай орнынан турып, Ийемизге:

– Ийем, мал-мүлкимниң ярымын жарлыларға беремен. Егер кимниң ҳақын жеген болсам, төрт есе артығы менен қайтарып беремен, – деди+.

9Сонда Ийса:

– Бүгин бул үйге қутқарылыў келди. Өйткени бул адам да Ибрайымның урпағы+. 10Себеби Адам Улы адасқанларды таўып, қутқарыў ушын келди, – деди.

Он мина ҳаққында тымсал

(Мат 25:14-30)

11•Буларды тыңлап отырғанларға Ийса тымсал менен сөзин даўам етти. Өйткени Ол Ерусалимге жақынласып қалғанлықтан, олар: «Қудайдың Патшалығы жақын арада келеди», – деп ойлаған еди+. 12Сонлықтан Ийса былай деди:

– Бир ақсүйек адам өзине патшалық бийлигин алып қайтыў ушын, узақ елге кетпекши болыпты. 13Ол өзиниң он хызметшисин шақырып алып: «Мен қайтып келемен дегенше, бул ақшаны айланысқа салыңлар», – деп, оларға он мина[*] берипти. 14Бирақ оған қараслы пуқаралар оны жек көретуғын еди. Сонлықтан оның изинен ўәкиллерин жиберип: «Оның бизлердиң үстимизден патша болыўын қәлемеймиз», – деп хабар жоллапты+.

15Бирақ ол патша болып қайтып келгенде, өзи берген ақшалар менен ким қанша арттырғанын билиў ушын хызметшилерин өзине шақыртыпты. 16Бириншиси келип: «Хожайын! Сизиң бир минаңыз және он мина арттырды», – депти. 17Хожайыны оған: «Бәрекелла, жақсы хызметшим! Кишкене исте исенимли болғаның ушын, сен он қала үстинен басқарыўға бийлик аласаң», – депти+.

18Екиншиси келип: «Хожайын, сизиң бир минаңыз және бес мина арттырды», – депти. 19Хожайыны оған да: «Сен бес қаланың үстинен басқарыўшы боласаң», – депти.

20Соңынан басқасы да келип: «Хожайын! Мине, сизиң минаңыз. Мен оны бет орамалға түйип сақладым. 21Мен сизден қорқтым. Себеби сиз қоймаған жериңизден алып, екпеген жериңизден оратуғын қатал адамсыз», – депти. 22Хожайыны оған: «Ҳәй, жаман хызметши! Сени өз аўзыңнан шыққан сөзлериң менен айыплайман. Мениң қоймаған жерден алатуғын, екпеген жерден оратуғын қатал адам екенимди биледи екенсең,+
23неге енди ақшамды айланысқа берип жибермедиң? Сонда мен қайтып келгенимде, оны пайдасы менен қайтарып алар едим», – депти. 24Соң қасында турғанларға қарап: «Оннан минаны алың да, он минасы барға бериңлер», – депти. 25«Хожайын, оның он минасы бар-ғо», – десипти олар. 26Сизлерге айтатуғыным: кимде бар болса, оған қосымша бериледи, ал кимде жоқ болса, оның бары да тартып алынады+. 27Енди үстилеринен патша болыўымды қәлемеген душпанларымды бул жерге алып келиң де, көзимниң алдында өлтириңлер, – депти патша+.

Ийсаның Ерусалимге салтанатлы түрде кириўи

(Мат 21:1-11; Мрк 11:1-11; Юхн 12:12-19)

28•Усыларды айтып болғаннан кейин Ийса жол баслап, Ерусалимге қарай жүрди. 29Ол Зәйтүн таўы деп аталатуғын таўдың етегиндеги Бетфаге ҳәм Бетания деген аўылларға келгенде еки шәкиртин жумсап,+
30оларға былай деди:

– Қарсы алдыңыздағы аўылға барыңлар. Оған киргениңизде, еле ҳеш ким минбеген, байлап қойылған гүррени табасызлар. Оны шешип, алып келиңлер. 31Егер биреў: «Оны неге шешип атырсызлар?» – деп сораса, «Ол Ийемизге керек», – деп айтыңлар.

32Жиберилгенлер барып, Ийсаның өзлерине айтқанларын анық тапты. 33Олар гүррени шешип атырғанда, оның ийелери:

– Гүррени неге шешип атырсызлар? – деп сорады.

34Олар:

– Ол Ийемизге керек, – деп жуўап берди.

35Олар гүррени Ийсаға алып келди. Оның үстине өзлериниң шапанларын жаўып, оған Ийсаны миндирди. 36Ийса баратырғанда, адамлар жолға шапанларын төседи+.

37Ийса Зәйтүн таўынан төмен түсетуғын жерге жақынлағанда, Оның барлық шәкиртлериниң топары өзлери көрген барлық кәраматлары ушын қуўанышлы түрде бәлент даўыс пенен Қудайға мақтаўлар айта баслады:

38«Жаратқан Ийениң аты менен келетуғын Патша жарылқанған!

Аспанда тынышлық, ең жоқарыдағы Қудайға алғыс болсын!»[*]+

39Халық арасында турған гейбир парисейлер Ийсаға:

– Устаз, шәкиртлериңе тыйым сал, – деди+.

40Ийса оларға:

– Сизлерге айтатуғыным: егер олар үндемей қалса, таслар бақырады, – деди+.

41Ийса Ерусалимге жақынлағанда оны көрип жылап жиберди де:+

42– Оҳ, ҳеш болмаса усы күниңде тынышлығыңа нелер керек екенин билсең еди! Бирақ бул ҳәзир сениң көзлериңнен жасырылған+. 43Душпанларың қалаға кириў ушын топырақ үйип, сени қоршап, жән-жақтан қысатуғын күнлер басыңа түседи+. 44Олар сени ҳәм сениң ишиңдеги балаларыңды жер менен жексен қылады. Сенде тас үстинде тас қалдырмайды. Өйткени сен Қудайдың саған қутқарылыў ушын берген мүмкиншилигине итибар бермедиң, – деди+.

Ийсаның Ибадатханадан сатыўшыларды қуўыўы

(Мат 21:12-17; Мрк 11:15-19; Юхн 2:13-22)

45•Соңынан Ийса Ибадатханаға кирип, ол жерден сатыўшыларды қуўып шығара баслады. 46Оларға:

– «Мениң Үйим дуўа ететуғын үй болады»[*], – деп Мухаддес Жазыўда жазылған, ал сизлер оны қарақшылардың уясына айландырдыңлар![*] – деди+.

47Ийса ҳәр күни Ибадатханада тәлим беретуғын еди. Бас руўханийлер, диний муғаллимлер ҳәм халық басшылары Оны жоқ қылыўдың жолын изледи. 48Бирақ буның илажын таба алмады, себеби пүткил халық Ийсаның сөзлерин жан-тәни менен тыңлайтуғын еди.

20

Ийсаның бийлиги ҳаққында сораў

(Мат 21:23-27; Мрк 11:27-33)

20^1•Күнлердиң биринде Ийса халыққа Ибадатханада тәлим берип, оларға Хош Хабарды жәриялап турғанда, Оның қасына бас руўханийлер ҳәм диний муғаллимлер ақсақаллар менен бирге келип, 2Оннан:

– Бизлерге айтшы, бул ислерди қандай бийлик пенен ислеп жүрсең ҳәм бундай бийликти Саған ким берди? – деп сорады+.

3Ийса жуўап қайтарып:

– Мен де сизлерден бир нәрсени сорайын. Айтыңларшы:

4Яқыяның шомылдырыўы аспаннан болды ма ямаса адамлардан ба? – деди+.

5Олар өз ара ойласып:

– Егер «аспаннан» десек, Ол бизлерге: «Сонда неге оған исенбедиңлер», – деп айтар+. 6Ал егер «адамлардан» десек, пүткил халық бизлерге тас атар, өйткени олар Яқыяның пайғамбар екенине исенеди, – дести+. 7Сонлықтан олар Ийсаға:

– Қаяқтан екенин билмеймиз, – деп жуўап берди.

8Сонда Ийса оларға:

– Мен де сизлерге бул ислерди қандай бийлик пенен ислейтуғынымды айтпайман, – деди.

Жаўыз дийханлар ҳаққында тымсал

(Мат 21:33-46; Мрк 12:1-12)

9•Соңынан Ийса халыққа мына тымсалды айтып берди:

– Бир адам жүзим бағын отырғызыпты ҳәм оны дийханларға ижараға берип, өзи узақ ўақытқа алыс жерге кетип қалыпты+. 10Терим мәўсими келгенде, ол бағдың жемисинен тийисли үлесин алыў ушын, дийханларға өзиниң бир хызметшисин жиберипти. Бирақ дийханлар оны урып, қуры қол қайтарыпты. 11Ол басқа хызметшисин жибергенде, оны да урып, масқаралап, қуры қол қайтарыпты. 12Үшиншисин жумсағанда, оны да жарадар етип, қуўып жиберипти+. 13Сонда жүзим бағының ийеси: «Не қылсам екен? Сүйикли улымды жиберейин. Мүмкин, оны ҳүрмет етер», – депти+. 14Бирақ дийханлар оны көрип, өз ара ойласып: «Бул мийрасхор-ғо. Жүриңлер, оны өлтирейик, сонда мийрас мүлки бизлерге қалады», – десипти де,+
15оны жүзим бағынан сыртқа шығарып, өлтирипти. Енди жүзим бағының ийеси оларға не ислейди+? 16Ол келип, сол дийханларды жоқ қылады да, жүзим бағын басқаларға береди.

Буны еситкенлер:

– Қудай сақласын! – дести+.

17Бирақ Ийса көзлерин оларға тигип:

– Олай болса, Мухаддес Жазыўдағы:

«Қурылысшылардың керексиз деп таслаған тасы,

Үйдиң мүйешиниң тийкарғы тасы болды»[*], –

деген сөзлер нени аңлатады+?

18Сол тасқа түскен ҳәр бир адамның шыл-пәршеси шығады. Тас кимниң үстине түссе, соны женшип таслайды, – деди+.

19•Ийсаның бул тымсалды өзлерине тийгизип айтып атырғанын түсинген диний муғаллимлер менен бас руўханийлер Оны сол ўақытта-ақ қолға алыўға тырысты, бирақ халықтан қорқты.

Салық төлеў туўралы

(Мат 22:15-22; Мрк 12:13-17)

20Олар Ийсаны дыққат пенен аңлый баслады. Ийсаны сөзинен тутып, Оны ҳәкимниң бийлигине ҳәм ҳүкимине тапсырыў ушын, Оған өзлерин ҳақ нийетли қылып көрсететуғын жансызларды жиберди+. 21Жансызлар Ийсадан:

– Устаз, бизлер Сениң ҳақыйқатты айтып тәлим берип атырғаныңды билемиз. Ҳеш кимниң бет-жүзине қарамай, Қудайдың жолын дурыс үйретип атырсаң. 22Айтшы, бизлердиң Рим императорына салық төлеўимиз дурыс па ямаса надурыс па? – деп сорады+.

23Бирақ Ийса олардың ҳийлесин түсинип, оларға:[*]+

24– Маған бир динар көрсетиңлер. Бунда кимниң сүўрети бар ҳәм кимниң аты жазылған? – деди.

Олар:

– Рим императорының, – деп жуўап берди.

25Сонда Ийса:

– Олай болса, императордың ҳақын императорға, Қудайдың ҳақын Қудайға бериңлер, – деди+.

26Солай етип, олар Ийсаны халық алдында айтқан бирде бир сөзинен тута алмады. Оның жуўапларына таң қалысып, лал болып қалды.

Қайта тирилиў ҳаққында сораў

(Мат 22:23-33; Мрк 12:18-27)

27•Қайта тирилиў жоқ деўши саддукейлердиң[*] айырымлары Ийсаға келип, Оннан:+

28– Устаз, Муўса бизлерге, егер биреўдиң ағасы баласыз өлип ҳаялын қалдырса, иниси оның ҳаялын алып, өз ағасының урпағын даўам еттириў кереклигин жазып қалдырған еди.[*]+
29Ағайинли жети жигит бар еди. Олардың бириншиси үйленип, баласыз өлди. 30Екиншиси де, 31үшиншиси де сол ҳаялды алды. Ҳаялды жетеўиниң ҳәммеси де алып, бала қалдырмай өлип кетти. 32Ең соңында ҳаялдың өзи де қайтыс болды. 33Ал қайта тирилгенде ол жетеўиниң ишинде қайсысының ҳаялы болады? Ол жетеўине де ҳаял болған еди-ғо, – деп сорады.

34Ийса жуўап берип былай деди:

– Бул дүньяның адамлары үйленеди ҳәм турмысқа шығады. 35Ал келеси дүньяға ҳәм өлимнен қайта тирилиўге ылайықлы болғанлар үйленбейди де, турмысқа да шықпайды+. 36Олар периштелер сыяқлы болғанлықтан, енди өлмейди. Өлимнен қайта тирилгенликтен, Қудайдың балалары болады. 37Муўса да өлгенлердиң қайта тирилетуғынын жанып турған пута ҳаққында айтылған ўақыяда көрсеткен еди. Ол сол жерде Жаратқан Ийени: «Ибрайымның Қудайы, Ысақтың Қудайы, Яқыптың Қудайы»[*] деп атаған+. 38Қудай өлилердиң емес, ал тирилердиң Қудайы. Себеби Оған тийисли адамлардың ҳәммеси тири.

39Диний муғаллимлердиң гейбиреўлери:

– Устаз, Сен дурыс айттың, – деди.

40Оған және сораў бериўге ҳеш кимниң батылы бармады+.

Масийх кимниң Урпағы?

(Мат 22:41-46; Мрк 12:35-37)

41•Ийса оларға былай деди:

– Қалайынша Масийхты Даўыттың Урпағы деседи+? 42Даўыттың өзи Забурда:

«Жаратқан Ийе Ийеме айтты:+

43„Душпанларыңды аяғыңның астына бастырмағанымша,

Мениң оң жағымда отыр!“»[*] –

деген.

44Солай етип, Даўыт Оны «Ийем» деп атаған болса, Ол қалайынша оның Урпағы болады?

Диний муғаллимлер ҳаққында

(Мат 23:1-36; Мрк 12:38-40; Лук 11:37-54)

45Пүткил халық тыңлап турғанда, Ийса Өз шәкиртлерине:

46– Диний муғаллимлерден сақ болыңлар! Олар узын кийим кийип жүргенди, базар майданларында өзлерине сыйлап сәлем бергенди, мәжилисханаларда сыйлы орында, зыяпатларда төрде отырғанды жақсы көреди+. 47Олар жесир ҳаяллардың үйлерин жалмап жутып, көзге көриниў ушын узақ дуўа етеди. Бундай адамлар ең аўыр жаза алады, – деди.

21

Жесир ҳаялдың садақасы

(Мрк 12:41-44)

21^1•Ийса нәзер салып, Ибадатхананың садақа қутысына Қудайға арналған сыйларын салып атырған байларды көрди+. 2Ол бир ғәрип жесир ҳаялдың да еки тийин салғанын көрип:

3– Сизлерге ҳақыйқатын айтаман: бул жарлы жесир ҳаял ҳәммеден көп салды. 4Өйткени булардың ҳәммеси өз байлықларынан аўысқанын салды. Ал бул ҳаял жарлы болса да, күн көрисине керекли барлық ақшасын салды, – деди+.

Ақырзаманның белгилери

(Мат 24:1-14; Мрк 13:1-13)

5•Гейбиреўлер Ибадатхананың сулыў таслар ҳәм Қудайға арналған сыйлар менен безетилгенин айтып турғанда, Ийса:

6– Сизлер усы жерде көрип турғанларыңыздан тас үстинде тас қалмай, ҳәммеси қыйратылатуғын күнлер келеди, – деди+.

7Олар Ийсадан:

– Устаз, булар қашан болады? Булардың болатуғынын алдын ала қандай белги билдиреди? – деп сорады.

8Ийса оларға:

– Алданыўдан сақ болыңлар! Себеби көплер Мениң атым менен келип: «Мен – Масийхпан» ямаса «Ўақыт жақын» дейди. Олардың излерине ермеңлер+. 9Урыслар ҳәм көтерилислер ҳаққында еситкениңизде, қорқпаңлар. Өйткени дәслеп усылар болыўы тийис. Бирақ ақыры дәрҳал келмейди, – деди.

10Соңынан Ийса оларға былай деди:

– Миллет миллетке қарсы, патшалық патшалыққа қарсы көтериледи+. 11Күшли жер силкиниўлер, көп жерлерде ашаршылықлар ҳәм қырғынлар болады. Аспанда қорқынышлы қубылыслар ҳәм уллы кәраматлы белгилер жүз береди+. 12Бирақ булардың ҳәммесинен бурын адамлар сизлерди услап алып қуўғын қылады, мәжилисханаларға тапсырып, қамаққа салады. Мениң атым ушын сизлерди патшалар менен ҳәкимлердиң алдына алып барады+. 13Сонда сизлерге Мен туўралы гүўалық бериўге мүмкиншилик туўылады. 14Сонлықтан өзлериңизди қалай қорғаўды алдын ала ойламаўды кеўиллериңизге түйип алыңлар. 15Себеби Мен сизлерге сондай шешенлик пенен даналық беремен, сизлерге қарсы шыққанлардың ҳеш қайсысы да қарсы сөйлей де, сөзлериңизди бийкарлай да алмай қалады+. 16Ҳәтте, ата-ана, аға-ини, ағайин-туўған ҳәм досларыңыз да сизлерге сатқынлық ислейди. Ал гейбиреўлериңизди өлтиреди. 17Мениң атым себепли, сизлерди ҳәмме жек көреди. 18Бирақ басларыңыздағы бир тал шаш та набыт болмайды+. 19Сабырлылығыңыз бенен өз жаныңызды қутқарасызлар.

Ерусалимниң қыйратылыўы

(Мат 24:15-21; Мрк 13:14-19)

20•– Ерусалимди әскерлердиң қоршап алғанын көргениңизде, оның ўайран болатуғын ўақтының жақынлағанын билиңлер. 21Сонда Яҳудиядағылар таўларға қашсын. Қаланың ишиндегилер тез сыртқа шықсын, әтираптағылар қалаға кирмесин. 22Өйткени сол күнлер Мухаддес Жазыўда айтылғанлардың ҳәммеси орынланатуғын жаза күнлери болады. 23Сол күнлери жүкли ҳәм емизиўли ҳаялларға қандай қыйын болады! Себеби жер жүзинде үлкен апатшылық болып, бул халық Қудайдың ғәзебине ушырайды+. 24Олар қылыш жүзинен өткерилип, барлық еллерге тутқын етип алып кетиледи. Басқа миллетлердиң дәўраны тамам болмағанша, Ерусалим олар тәрепинен аяқ асты қылынады+.

Адам Улының қайта келиўи

(Мат 24:29-31; Мрк 13:24-27)

25•– Қуяш, ай ҳәм жулдызларда кәраматлы белгилер пайда болады. Жер жүзинде халықлар теңиздиң шуўлап толқынланғанынан үмитсизликке түсип албырайды. 26Адамлар дүньяға киятырған апатшылықты күтип, қорқыўдан ҳәлсизленеди. Өйткени аспан күшлери силкинеди. 27Сонда адамлар Адам Улының уллы қүдирет ҳәм салтанат пенен бултта киятырғанын[*] көреди+. 28Бул ўақыялар бола баслағанда турып, басларыңызды көтериңлер. Себеби қутқарылыўыңыз жақын.

Сергек болып, дуўа етиңлер!

(Мат 24:32-35; Мрк 13:28-31)

29•Ийса оларға мына тымсалды айтып берди:

– Әнжир ағашына ҳәм басқа барлық тереклерге қараңлар. 30Олардың жапырақ шығара баслағанын көргениңизде, жаздың жақынлағанын өзлериңиз билесизлер. 31Сол сыяқлы, сизлер бул ўақыялардың болып атырғанын көргениңизде, Қудайдың Патшалығының жақын екенин билиңлер.

32Сизлерге шынын айтып турман: бул әўлад жоқ болып кетпесинен бурын булардың ҳәммеси болады+. 33Аспан менен жер жойылады, бирақ Мениң сөзлерим ҳеш қашан жойылмайды+.

34Сақ болыңлар! Шағал-мәслик қылып, мәс болып, турмыс тәшиўишлери астында жүреклериңизди аўыр жүк баспасын. Және сол күн сизлерге тор сыяқлы тосаттан түспесин+. 35Өйткени сол күн пүткил жер жүзинде жасаўшылардың басына түседи. 36Сол себептен болажақ бул ислерден қутылып, Адам Улы алдында тура алыў ушын ҳәмме ўақыт сергек болып, дуўа етиңлер+.

37Ийса күндиз Ибадатханада тәлим берип, ал түнлерин болса қаладан шығып, Зәйтүн таўында өткизетуғын еди+. 38Таң атыўдан пүткил халық Ийсаны тыңлаў ушын Ибадатханаға келетуғын еди.

22

Яҳуданың сатқынлығы

(Мат 26:1-5, 14-16; Мрк 14:1-2, 10-11; Юхн 11:45-53)

22^1•Қутқарылыў байрамы деп аталатуғын Ашытқысыз нан байрамы жақынлап қалған еди+. 2Бас руўханийлер ҳәм диний муғаллимлер халықтан қорққанлықтан, Ийсаны жасырын түрде өлтириўдиң жолын изледи.

3Сонда он еки елшиниң бири – Исқариот деп аталған Яҳуданың ишине шайтан кирип алды+. 4Яҳуда барып, бас руўханийлер ҳәм Ибадатхананың бас қараўыллары менен Ийсаны оларға қалай услап бериўди ойласты. 5Олар қуўанысып, оған ақша бериўге келисим берди. 6Яҳуда ўәде берип, Ийсаны оларға халық жоқ жерде услап бериў ушын қолайлы пайыт изледи+.

Ийсаның соңғы кешеси

(Мат 26:17-25; Мрк 14:12-21; Юхн 13:21-30; 1Кор 11:23-25)

7•Қутқарылыў байрамының қозысы шалыныўы керек болған Ашытқысыз нан байрамы жетип келди+. 8Ийса Петр менен Юханды жиберип:

– Барыңлар, бизлер ушын Қутқарылыў байрамының асын таярлаңлар, – деди.

9Олар:

– Қай жерде таярлаўымызды қәлейсең? – деп сорады.

10Ийса оларға былай деди:

– Қалаға киргениңизде, гүзе менен суў көтерип киятырған адамға гезлесесиз. Оның изине ерип, ол кирген үйге кириңлер 11ҳәм үйдиң ийесине: «Устазымыз: „Шәкиртлерим менен бирге байрам асын жейтуғын бөлме қәне?“ – деп сеннен сорап атыр», – деңлер. 12Ол сизлерге төсеклер төселген жоқарыдағы үлкен бөлмени көрсетеди. Сол жерде таярлаңлар.

13Олар барып, Ийсаның айтқанларының ҳәммесин таўып, байрам асын таярлады.

14•Аўқатланатуғын ўақыт болғанда, Ийса елшилери менен бирге дастурхан әтирапына отырды. 15Оларға:

– Азап шекпесимнен бурын бул байрам асын сизлер менен бирге жеўди қатты қәлеген едим. 16Сизлерге айтатуғыным: бизлер Қудайдың Патшалығында ҳақыйқый Қутқарылыў асын жемегенимизше, Мен бул астан басқа жемеймен, – деди+.

17Соңынан Ийса қолына кесени алып, шүкирлик етти де:

– Буны алып, өз ара бөлисип ишиңлер. 18Себеби Мениң сизлерге айтатуғыным: Қудайдың Патшалығы келмегенше, Мен енди жүзим ишимлигинен ишпеймен, – деди.

19Соң нанды алып, Қудайға шүкирлик билдирди ҳәм оны сындырып, оларға берди де:

– Бул – сизлер ушын берилетуғын Мениң денем. Мени еслеп турыў ушын буны ислеңлер, – деди+.

20Сол сыяқлы, кешки аўқаттан соң кесени алып:

– Бул кесе – Сизлер ушын төгилетуғын Мениң қаным менен бекитилетуғын жаңа келисим+.

21Бирақ қараңлар, Мени сататуғын адамның қолы Мениң қолым менен бир дастурханда+. 22Адам Улы Қудай алдын ала белгилегендей баратыр. Бирақ Оған сатқынлық қылыўшы ҳәсирет шегеди! – деди+.

23Шәкиртлер бир-биринен:

– Бул исти ислейтуғын қайсысымыз? – деп сорай баслады.

Ҳәммеден уллы ким?

24•Шәкиртлер арасында қайсысының ең уллы болып есапланыўы керек екени ҳаққында бир тартыс та пайда болды. 25Ийса оларға былай деди:

– Миллетлердиң патшалары өз халықлары үстинен үстемлик етеди, оларға бийлик етиўшилер «халықтың қайырқомлары» деп аталады. 26Бирақ сизлер бундай болмаңлар. Керисинше, араңызда ең үлкен болған ең кишидей болсын, басшы да хызметшидей болсын+. 27Қайсы бири уллы: дастурхан басында отырған ба ямаса хызмет етип турған ба? Дастурхан басында отырған емес пе? Бирақ Мен сизлердиң араңызда хызметшидеймен+.

28Сынаўдан өткен ўақтымда сизлер Мениң менен бирге болдыңлар+. 29Әкем Маған патшалық бийлигин бергени сыяқлы, Мен де сизлерге патшалық бийлигин беремен+. 30Солай етип, сизлер Мениң Патшалығымның дастурханы әтирапында ишип-жейсизлер, тахтларда отырып, Израилдың он еки урыўына ҳүкимдарлық қыласызлар+.

Петрдиң Ийсадан таныўы ҳаққында

(Мат 26:31-35; Мрк 14:27-31; Юхн 13:36-38)

31•Ийса Петрге:

– Шимон, Шимон! Адамлардың бийдайды кепшик пенен желпигени сыяқлы, шайтан сизлерди сынаў ушын рухсат сораған еди+. 32Бирақ Мен исенимиң таўысылмасын деп, сен ушын дуўа еттим. Сен Маған қайтып келгениңде, туўысқанларыңның исенимин беккемле, – деди+.

33Шимон Ийсаға:

– Ийем! Сениң менен бирге қамаққа да, өлимге де барыўға таярман, – деди+.

34Бирақ Ийса оған:

– Петр, саған айтатуғыным: бүгин қораз шақырмастан бурын сен Мени танымайман деп, Меннен үш рет танасаң, – деди.

Дорба ҳәм қылыш

35Соң Ийса шәкиртлерине:

– Мен сизлерди шыжлансыз, дорбасыз, аяқ кийимсиз жибергенимде, не нәрседен кемшилик көрдиңлер? – деди.

– Ҳеш нәрседен, – деп жуўап берди олар+.

36Сонда Ийса оларға:

– Ал енди кимниң шыжланы болса, оны алып жүрсин. Және дорбасын да алсын. Кимниң қылышы болмаса, кийимин сатып, қылыш алсын. 37Өйткени сизлерге айтатуғыным: Мухаддес Жазыўдағы: «Ол жынаятшыларға қосып саналды»[*], – деген сөз Менде әмелге асыўы керек. Аўа, Мен туўралы жазылғанлар орынланып атыр, – деди+.

38– Ийем! Қара, бул жерде еки қылыш бар, – деди олар.

– Сол жетеди, – деди Ийса.

Ийсаның Зәйтүн таўында дуўа етиўи

(Мат 26:36-46; Мрк 14:32-42)

39•Ийса шығып, Өз әдети бойынша Зәйтүн таўына кетти. Шәкиртлери де Оның изине ерди. 40Сол жерге келгенде, Ийса оларға:

– Азғырылмаўыңыз ушын дуўа етиңлер, – деди+.

41Өзи олардан тас ылақтырым жердей аўлағырақ барып, дизерлеп отырды да, былай деп дуўа етти:

42– О, Әкем, егер Сен қәлесең, бул азап кесесин Меннен өткизип жибер. Бирақ Мениң емес, Сениң қәлегениң болсын+. 43Сонда аспаннан бир периште Ийсаға көринип, Оған күш берди+. 44Ол азап шегип атырып, және де күшлирек дуўа етти. Оның тери жерге тамған қан тамшылары сыяқлы еди.

45Ийса дуўа етип болып, орнынан турды да, шәкиртлериниң қасына келди. Олардың қайғыдан шаршап, уйықлап атырғанын көрди. 46Оларға:

– Неге уйықлап атырсызлар? Турыңлар, азғырылмаўыңыз ушын дуўа етиңлер, – деди.

Ийсаның қолға алыныўы

(Мат 26:47-56; Мрк 14:43-50; Юхн 18:3-11)

47•Ийса еле сөйлеп турғанда, бир топар адамлар пайда болды. Олардың алдында он еки шәкиртиниң бири Яҳуда киятыр еди. Ол Ийсаны сүйиў ушын Оған жақынласты[*]+. 48Ийса оған:

– Яҳуда! Сен Адам Улын сүйип турып, Оған сатқынлық ислейсең бе? – деди.

49Ийсаның қасындағылар не болажағын сезип:

– Ийем, қылышты иске салайық па? – деди+.

50Олардың биреўи бас руўханийдиң қулының оң қулағын шаўып таслады.

51Бирақ Ийса:

– Тоқтатыңлар, жетер енди! – деп қулдың қулағына қолын тийгизип, жазып жиберди.

52Соң Ийса Өзин услаўға келген бас руўханийлерге, Ибадатхананың бас қараўылларына ҳәм ақсақалларға былай деди:

– Мени услаў ушын жынаятшыға қарсы шыққандай болып, қылыш ҳәм шоқмар алып келдиңлер ме? 53Мен ҳәр күни сизлер менен бирге Ибадатханада болғанымда, Маған қарсы қол көтермедиңлер. Бирақ енди заман сизлердики, ҳәзир қараңғылық үстемлик ететуғын ўақыт+.

Петрдиң Ийсадан таныўы

(Мат 26:57-58, 67-75; Мрк 14:53-54, 66-72; Юхн 18:12-18, 25-27)

54•Олар Ийсаны услап, бас руўханийдиң үйине алып барды. Ал Петр узақтан ерип келди. 55Ҳәўлиниң ортасына от жағып, ҳәммеси бирге отырғанда, Петр де олардың арасында отырған еди. 56Бир шоры қыз Петрдиң оттың қасында отырғанын көрип, оған тигилип қарады да:

– Бул адам да Оның менен бирге еди, – деди.

57Бирақ Петр қызға:

– Яқ, қарындасым, мен Оны танымайман, – деп Ийсадан танды.

58Бираздан кейин басқа биреў де Петрди көрип:

– Сен де солардың бирисең, – деди.

Бирақ Петр оған:

– Яқ, аға, мен олардан емеспен, – деди.

59Бир сааттай өткеннен соң, тағы биреў:

– Ырасында да, мына адам Оның менен бирге болған, себеби ол галилалы-ғо, – деди беккем исеним менен.

60Бирақ Петр оған да:

– Аға, сениң не айтып турғаныңды түсинбеймен, – деди.

Тап сол ўақытта, ол сөйлеп турғанда, қораз шақырды. 61Ийемиз бурылып, Петрге қарады. Сонда Петр Ийемиздиң: «Бүгин қораз шақырмастан бурын сен Меннен үш рет танасаң», – деген сөзин есине түсирди+. 62Сыртқа шығып кетип, өкирип жылады.

Ийсаны масқаралаў

(Мат 26:59-66; Мрк 14:55-64; Юхн 18:19-24)

63•Ийсаны услап турған адамлар Оны масқаралап ура баслады+. 64Оның көзлерин байлап, Оннан:

– Ўәлийлик етип айт, Сени ким урды? – деп сорады. 65Оған және басқа да көп жаман сөзлер айтты.

Ийса жоқарғы кеңес алдында

(Мат 26:59-66; Мрк 14:55-64; Юхн 18:19-24)

66•Таң атқаннан кейин, халық ақсақаллары, яғный бас руўханийлер менен диний муғаллимлер жыйналып мәсләҳәтлести де, Ийсаны өзлериниң жоқарғы кеңесине апарды. 67Оннан:

– Бизлерге айт, Сен Масийхпысаң? – деп сорады.

Ийса оларға:

– Мен сизлерге айтсам да, исенбейсизлер. 68Сизлерге сораў берсем де, жуўап бермейсизлер[*]. 69Бирақ ендигиден былай, Адам Улы қүдиретли Қудайдың оң жағында отырады[*], – деди+.

70Сонда ҳәммеси:

– Демек, Сен Қудайдың Улымысаң? – деп сорады.

Ийса оларға:

– Мениң Сол екенимди өзлериңиз айтып турсыз, – деп жуўап берди.

71Сонда олар:

– Бизлерге және қандай гүўалық керек? Өз аўзынан еситтик-ғо, – дести+.

23

Ийсаның Пилатқа апарылыўы

(Мат 27:1-2, 11-14; Мрк 15:1-5; Юхн 18:28-38)

23^1•Сонда жыйналғанлардың ҳәммеси орынларынан турып, Ийсаны Пилатқа алып барды да,+
2Оны былай деп айыплай баслады:

– Бизлер бул адамның халқымызды жолдан азғырып жүргенин анықладық. Ол Рим императорына салық төлеўге қарсы шығып, Өзин Масийхпан, яғный Патшаман деп атайды+.

3Пилат Ийсадан:

– Сен Яҳудийлердиң Патшасымысаң? – деп сорады.

Ийса оған:

– Сол екенимди өзиң айтып турсаң, – деп жуўап берди+.

4Пилат бас руўханийлер менен халыққа:

– Мен бул адамнан ҳеш бир айып таппай турман, – деди+.

5Бирақ олар айтқанынан қайтпай:

– Ол Галила үлкесинен баслап, ҳәтте, усы жерге дейин пүткил Яҳудияда Өз тәлиматын тарқатып, халыққа қозғалаң салып жүр, – деди.

Ийса Ҳирод алдында

6Пилат буны еситкенде:

– Бул адам галилалы ма? – деп сорады.

7Ийсаның Ҳиродқа қараслы үлкеден екенин билгенде, Пилат Оны Ҳиродқа жиберди. Сол күнлери Ҳиродтың өзи де Ерусалимде еди+. 8Ҳирод Ийсаны көргенде қатты қуўанды. Өйткени ол туўралы көп еситкенликтен, оны бурыннан көргиси келетуғын ҳәм бир кәраматлы белги көрсетер деп үмитленетуғын еди+. 9Ол Ийсаға көп сораўлар берди, бирақ Ийса ҳеш жуўап бермеди. 10Ал бас руўханийлер менен диний муғаллимлер сол жерде турып, Ийсаны қатты айыплады. 11Ҳирод та өз әскерлери менен бирге оны кемситип масқаралады да, оған патшалық липас кийгизип, Пилатқа қайтарып жиберди. 12Бул ўақыядан бурын бир-бирине душпан болып келген Ҳирод пенен Пилат сол күни дос болып қалды.

Өлим ҳүкими

(Мат 27:15-26; Мрк 15:6-15; Юхн 18:39-40; 19:1-16)

13•Пилат бас руўханийлерди, басшыларды ҳәм халықты шақыртып алып, 14оларға:

– Сизлер маған бул адамды халықты жолдан азғырып жүр деп, алып келдиңлер. Мине, мен сизлердиң көз алдыңызда Оны тергесем де, сизлердиң қойған айыпларыңыздың биреўин де оннан таппадым. 15Ҳирод та ҳеш нәрсе таппай, оны бизлерге қайтарып жиберди. Көрип турғаныңыздай, ол өлим жазасына ылайық ҳеш нәрсе ислемеген. 16Сонлықтан оны жазалап, босатып жиберемен, – деди. [ 17[*]]

18Бирақ халықтың ҳәммеси бир аўыздан:

– Бул адамды жоқ қыл! Бизлерге Бараббаны босатып бер! – деп бақырысты.

19Барабба қалада жүз берген қозғалаңға қатнасып, адам өлтиргени ушын қамалған еди.

20Пилат Ийсаны босатып жибермекши болып, оларға қарата және сөйледи.

21Бирақ олар:

– Оны атанақ ағашқа шегелет! Шегелет! – деп бақырысты.

22Пилат үшинши рет оларға:

– Ол қандай жаманлық иследи? Мен оннан өлимге ылайықлы ҳеш айып таппадым. Солай екен, Оны жазалап, босатып жиберейин, – деди.

23Бирақ олар даўысларының барынша бақырыўды даўам етип, Ийсаны атанақ ағашқа шегелетиўди талап қылды ҳәм ақырында өз дегенлерине еристи. 24Солай етип, Пилат олардың талапларын орынлаўға қарар етти. 25Олардың сораған адамын, қозғалаң көтергени ҳәм адам өлтиргени ушын қамақта отырған адамды босатып, Ийсаны олардың еркине тапсырды.

Ийсаның атанақ ағашқа шегелениўи

(Мат 27:32-44; Мрк 15:21-32; Юхн 19:17-27)

26•Әскерлер Ийсаны алып баратырғанда, аўылдан киятырған Шимон деген киренели бир адамды услап алып, оған атанақ ағашты арқалатып, Ийсаның изинен жүриўге мәжбүрледи.

27Ийсаның изине жүдә көп халық ерип жүрди. Арасында Ол ушын зарлап жыласқан ҳаяллар да бар еди. 28Ийса оларға бурылып былай деди:

– Ерусалим қызлары! Мен ушын жыламаңлар. Бирақ өзлериңиз ҳәм балаларыңыз ушын жылаңлар. 29Себеби: «Нәсилсиз ҳаяллар, ҳеш қашан туўмаған қурсақлар ҳәм бала емизбеген көкиреклер бахытлы!» – деп айтатуғын күнлер келеди+. 30Сонда таўларға: «Үстимизге қулаңлар!», төбешиклерге: «Бизлерди жерлеңлер!»[*] – деседи+. 31Өйткени жап-жасыл ағашқа усылай ислесе, қуўраған ағашқа не қылады екен+?

32Ийса менен бирге еки жынаятшыны да өлимге алып барды. 33«Бас сүйеги» деген жерге келгенде, олар Ийсаны еки жынаятшы менен бирге атанақ ағашқа шегеледи. Жынаятшылардың биреўи Оның оң тәрепинде, екиншиси шеп тәрепинде еди. 34Ийса:

– Әке, оларды кешире гөр! Олар не ислеп атырғанын билмейди, – деди.

Әскерлер шек таслап, Ийсаның кийимлерин бөлисти[*]+.

35Халық сол жерде қарап турды. Ал басшылар Ийсаның үстинен күлип:

– Ол басқаларды қутқарған еди-ғо. Егер Ол Қудайдың жиберген Масийхы, Қудайдың Таңлағаны болса, Өзин Өзи қутқарсын, – деди+.

36Әскерлер де Оған жақынласып, Оны масқаралады ҳәм сирке суўын берип:

37– Егер Сен Яҳудийлердиң Патшасы болсаң, Өзиңди Өзиң қутқар, – дести.

38Ийсаның бас бетинде: «БУЛ – ЯҲУДИЙЛЕРДИҢ ПАТШАСЫ» деген[*] жазыў бар еди.

39Атанақ ағашқа шегеленген жынаятшылардың бири:

– Сен Масийх емессең бе? Қәне, онда Өзиңди де, бизлерди де қутқар, – деп мазақ етти.

40Ал екиншиси оған кейип:

– Өзиң де бирдей жазаға ҳүким етилип турып, Қудайдан қорқпайсаң ба? 41Бизлер ислеримизге ылайық әдил жаза алдық. Ал Ол ҳеш қандай жаманлық қылған жоқ-ғо, – деди+. 42Соң Ийсаға: – Ийса, Өз Патшалығыңа киргениңде, мени есиңе ал! – деди.

43Ийса оған:

– Саған шынын айтаман: сен бүгин Мениң менен бирге жәннетте боласаң, – деди.

Ийсаның жан тапсырыўы

(Мат 27:45-56; Мрк 15:33-41; Юхн 19:28-30)

44-45•Түски саат он екилер шамасында күн жақтысын түсирмей, саат үшлерге дейин пүткил жерди қараңғылық қаплап турды. Ибадатханадағы Мухаддесхананың пердеси ортасынан екиге бөлинип, жыртылып кетти++. 46Ийса бәлент даўыс пенен бақырып:

– Әке! Руўхымды қолларыңа тапсыраман[*], – деди.

Усыны айтып болды да, жан тапсырды+.

47Болған ўақыяларды көрген жүзбасы Қудайды алғыслап:

– Ҳақыйқаттан да, бул ҳақ адам екен, – деди.

48Тамашаға жыйналған пүткил халық болған ўақыяларды көрип, жүрек-баўырлары езилип, излерине қайтты+. 49Бирақ Ийсаны билгенлердиң ҳәммеси ҳәм Галиладан Оның изине ерип келген ҳаяллар буларға узақтан қарап турды+.

Ийсаның қәбирге қойылыўы

(Мат 27:57-61; Мрк 15:42-47; Юхн 19:38-42)

50-51•Кеңестиң қарары менен исинде қатнаспаған, кеңес ағзасы болған Юсуп атлы жақсы ҳәм ҳақ бир адам бар еди. Ол Яҳудияның Ариматия қаласынан болып, Қудайдың Патшалығын күтип жүрген еди. 52Юсуп Пилатқа барып, Ийсаның денесин сорады. 53Оны атанақ ағаштан түсирип алып, зығыр кепинге орады ҳәм еле ҳеш ким қойылмаған жартаста ойылған бир қәбирге қойды+. 54Бул яҳудийлердиң таярлық күни[*] болып, Шаббат күни кирип киятырған еди.

55Ийса менен бирге Галиладан келген ҳаяллар да Юсупке ерип барып, қәбирди ҳәм Ийсаның денесиниң қалай қойылғанын көрди. 56Олар үйлерине қайтып келип, хош ийисли майлар ҳәм әтирлер таярлап қойды.

Ал Шаббат күни Қудайдың буйрығы бойынша дем алды+.

24

Ийсаның қайта тирилиўи

(Мат 28:1-10; Мрк 16:1-8; Юхн 20:1-10)

24^1•Екшемби күни таң сәҳәрде ҳаяллар[*] таярлап қойған хош ийисли майларын алып, қәбирге келди. 2Олар қәбирдиң аўзындағы тастың домалатып алып тасланғанын көрди. 3Бирақ ишке киргенде, Ийемиз Ийсаның денесин таба алмады. 4Олар буған таң қалысып турғанда, тосаттан жарқыраған кийим кийген еки адам пайда болды+. 5Ҳаяллардың ҳүрейлери ушып, басларын жерге ийгенде, еки адам оларға былай деди:

– Тирини өлилердиң арасынан неге излейсизлер? 6Ол бул жерде жоқ, Ол қайта тирилди! Галилада болғанында, Оның сизлерге не айтқанын еслериңизге түсириңлер. 7Ол сизлерге: «Адам Улы гүнакар адамлардың қолына услап бериледи, атанақ ағашқа шегеленеди ҳәм үшинши күни қайта тириледи», – деген еди+. 8Сонда олар Ийсаның сөзлерин еслерине түсирди+.

9Қәбирден қайтып барған ҳаяллар булардың ҳәммесин он бир елшиге ҳәм басқа барлық адамларға хабарлады. 10Бул хабарды елшилерге жеткизгенлер магдалалы Мәриям, Юханна, Яқыптың анасы Мәриям ҳәм олар менен бирге жүрген басқа ҳаяллар еди+. 11Бирақ бул сөзлер елшилерге бос гәп болып көринип, олар ҳаялларға исенбеди+. 12Ал Петр орнынан турып, қәбир тәрепке қарай жуўырып кетти. Ол ишке үңилип қарағанда, сол жерде жатырған зығыр кепинди ғана көрди. Болған ўақыяға таң қалып, изине қайтты.

Эммаусқа баратуғын жолда

(Мрк 16:12-13)

13•Тап сол күни шәкиртлердиң екеўи Ерусалимнен он еки шақырымдай қашықлықтағы Эммаус деп аталатуғын бир аўылға баратырып, 14болған усы ўақыялар ҳаққында өз ара сөйлести. 15Олар өз ара сөйлесип, пикир алысып баратырғанда, Ийсаның Өзи оларға жақынлап, қатар жүрди. 16Бирақ олардың көзлери байланғандай болып, Оны танымады+. 17Ийса олардан:

– Сизлер өз ара нелер ҳаққында сөйлесип баратырсызлар? – деп сорады.

Олар тунжырап тоқтап қалды. 18Арасындағы Клеопа атлы биреўи Оған:

– Ерусалимде болсаң да, усы күнлерде сол жерде жүз берген ўақыялардан ҳеш хабары жоқ, жалғыз Сен шығарсаң, – деди+.

19Ийса олардан:

– Қандай ўақыялардан? – деп сорады.

Олар жуўап берип:

– Насыралы Ийса ҳаққындағы ўақыялардан. Ол Қудайдың ҳәм пүткил халықтың алдында исинде де, сөзинде де қүдиретли болған пайғамбар еди. 20Бас руўханийлеримиз бенен басшыларымыз Оны өлим жазасына ҳәм атанақ ағашқа шегелеўге тапсырды+. 21Ал бизлер Оны Израилды азат етеди деп, үмит еткен едик. Мине, бул ўақыялардың болғанына бүгин үш күн болды. 22Буның үстине, арамыздағы ҳаяллардың гейбиреўлери бизлерди таң қалдырды. Олар ерте таңда қәбирге барып, 23Оның денесин таппай келди. Қайтып келип, Ийсаның тири екенин билдирген периштелерди көргенин айтып берди. 24Және бизлердиң ишимиздеги айырымларымыз қәбирге барып, анық ҳаяллардың айтқанындай екенин көрипти. Бирақ Ийсаның Өзин көрмепти, – деди.

25Ийса оларға былай деди:

– Ҳәй, ақылсызлар! Пайғамбарлардың айтқанларының ҳәммесине шын жүректен исенбейтуғынлар! 26Масийх усы азапларды шегип, Өз салтанатына кириўи керек емес пе еди+?

27Соңынан Муўсаның ҳәм барлық пайғамбарлардың Жазыўларынан баслап, Мухаддес Жазыўлардың ҳәммесинде Өзи ҳаққында айтылғанларды оларға түсиндирип берди+.

28Олар өзлери баратырған аўылға жақынлағанда, Ийса Өзин жолын даўам ететуғын қылып көрсетти. 29Бирақ олар:

– Бизлер менен бирге қал, күн батыўға шамаласып, кеш болажақ, – деп Оннан өтинди.

Солай етип, Ийса олар менен бирге қалыў ушын аўылға кирди.

30Олар менен дастурхан басында отырғанда Ийса нанды алып, Қудайға шүкирлик етти ҳәм сындырып, оларға берди+. 31Сонда ғана олардың көзлери ашылып, Оны таныды. Бирақ Ийса көзден ғайып болды. 32Олар бир-бирине:

– Ол жолда бизлер менен сөйлесип, Мухаддес Жазыўларды түсиндиргенде, жүреклеримиз қуўанышқа толмаған ба еди? – деди.

33Дәрриў орынларынан турып, Ерусалимге қайтып келди. Он бир елшини ҳәм олар менен бирге жыйналғанларды тапты. 34Жыйналғанлар:

– Ийемиз ҳақыйқаттан қайта тирилип, Шимонға көринипти, – дести+.

35Сонда еки шәкирт те жолдағы ўақыяларды ҳәм Ийса нанды сындырғанда, Оны қалай танып қалғанын айтып берди.

Ийсаның шәкиртлерине көриниўи

(Мат 28:16-20; Мрк 16:14-18; Юхн 20:19-23; Елш 1:6-8)

36•Олар усыны айтысып турғанда, Ийсаның Өзи олардың ортасында пайда болып:

– Тынышлық сизлерге яр болсын! – деди.

37Бирақ шәкиртлер әрўақ көрип турмыз деп ойлап, таң қалысып, қатты қорқысты+. 38Ийса оларға:

– Неге ҳайран қалып турсызлар? Неге кеўиллериңизге бундай гүманлы ойлар келеди? 39Мениң қолларыма ҳәм аяқларыма қараңлар. Бул Мениң Өзиммен. Маған қол тийгизип көриңлер. Әрўақта ет пенен сүйек болмайды, бирақ көрип турғаныңыздай, Менде бар, – деди+.

40Усыны айтып, оларға қолларын ҳәм аяқларын көрсетти. 41Ал шәкиртлери қуўанысып ҳәм аң-таң болып, еле исенбей турғанда, Ийса олардан:

– Бул жерде жейтуғын бир нәрсеңиз бар ма? – деп сорады+.

42Олар Оған писирилген балықтың бир бөлегин берди. 43Ийса оны алып, олардың көз алдында жеди.

44Соңынан Ийса оларға:

– Сизлер менен бирге болғанымда, Мен туўралы Муўсаның Нызамында, пайғамбарлардың Жазыўларында ҳәм Забурда жазылғанлардың ҳәммеси орынланыўы тийис, деп айтқан едим, – деди.

45Кейин Мухаддес Жазыўларды түсиниў ушын олардың зейинлерин ашты+
46ҳәм даўам етип оларға былай деди:

– Масийх азап шегип, үшинши күни өлимнен қайта тириледи, – деп те жазылған+. 47– Ерусалимнен баслап барлық халықларға Оның аты менен тәўбе етсе, гүналарының кеширилетуғынын жәриялаў тийис. 48Ал сизлер булардың гүўасысызлар+. 49Мине, Мен Әкемниң ўәде еткенин сизлерге жиберемен. Бирақ сизлер жоқарыдан бул қүдиретти алғанға дейин усы қалада қалыңлар, – деди+.

50•Соңынан Ийса шәкиртлерин қаладан сыртқа, Бетанияға дейин апарды. Қолларын көтерип, оларға пәтиясын берди+. 51Пәтиясын берип турғанда олардан узақласып, аспанға алынды. 52Шәкиртлер Ийсаға тәжим етип, үлкен қуўаныш пенен Ерусалимге қайтып келди+. 53Қудайды алғыслап, ҳәмме ўақыт Ибадатханада болды+.

* 1:17 Илияс – Ийса Масийх туўылмастан бурын ІX әсирде жасаған пайғамбар. 3Пат 18:1-46; Мал 4:5-6.

* Лук 1:28 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Ҳаяллар арасында сен жарылқанғансаң».

* 1:59 Жар 17:9-14.

* 2:11 Масийх – «Басына май қуйылған адам» дегенди аңлатады. Қудай ўәде еткен Қутқарыўшы. Сөзликке қараң.

* 2:22 Леб 12:1-8.

* 2:23 Шығ 13:2, 12.

* 2:24 Леб 12:8.

* 2:41 Қутқарылыў байрамы – сөзликке қараң.

* 3:3 Суўға шомылдырыў – грек тилинде «баптизо». Бул рәсим адамлардың Қудайдың алдында тәўбе етип, таза өмирди баслаўының нышаны.

* 3:4-6 Ийш 40:3-5.

* 3:22 Заб 2:7; Ийш 42:1.

* Лук 4:4 Базы қолжазбаларда «ал Қудайдың ҳәр бир сөзи арқалы» деген сөзлер де бар.

* 4:4 Нзм 8:3.

* Лук 4:8 Мухаддес Жазыўда – Базы қолжазбаларда бул сөздиң алдында «Жоқ бол, шайтан!» деген сөз де бар.

* 4:8 Нзм 6:13.

* 4:10-11 Заб 90:11-12.

* 4:12 Нзм 6:16.

* 4:18-19 Майлады – Қудайдың тапсырған жумысы ушын майланып, тайынланыў.

* Лук 4:18-19 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Мени жаралы жүреклерди емлеў ушын жиберди».

* 4:18-19 Ийш 61:1-2.

* 4:25-26 3Пат 17:1-24.

* 4:27 4Пат 5:1-14.

* 5:10 Адамларды аўлайтуғын аўшы – Қудайдың жолына түсириўши.

* 5:14 Леб 14:1-32.

* 5:17 Парисейлер – Ийсаның заманында яҳудий халқының күшли диний топары.

* 5:24 Адам Улы – Ийса Масийх Өзин көбинесе усылай атады, сөзликке қараң.

* 5:27 Лебий – Матта деп те танылған. Мат 9:9 қараң.

* Лук 5:38 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Сонда екеўи де сақланады».

* 6:2 Шығ 34:21.

* Лук 6:9 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Олар үндемеди».

* 6:15 Матта – Лебий деп те танылған. Мат 9:9 қараң.

* 7:27 Мал 3:1.

* 7:41 Динар – бир динар жумысшының бир күнлик ис ҳақысы.

* Лук 8:3 Ийсаға ҳәм Оның шәкиртлерине – Базы қолжазбаларда «Оған» (Ийсаға), басқаларында «оларға», (Ийсаға ҳәм Оның шәкиртлерине).

* 8:10 Ийш 6:9.

* Лук 8:15 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Ийса усыларды айтып болғаннан соң даўыслап: Қулағы бар адам жақсылап еситип алсын! – деди».

* Лук 8:45 Петр – Базы қолжазбаларда «Петр менен жанындағылар».

* Лук 8:45 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Неге: „Маған ким қолын тийгизди?“, – деп сорайсаң?»

* Лук 8:54 Базы қолжазбаларда «…олардың ҳәммесин сыртқа шығарып жиберип атырып» деген сөзлер де бар.

* Лук 9:10 Бетсайда деп аталған қалаға – Базы қолжазбаларда «Бетсайда деген қалаға жақын жердеги бир шөлге».

* Лук 9:54 Базы қолжазбаларда «Илиястың ислегениндей» деген сөзлер де бар.

* Лук 9:55 оларға кейиди – Базы қолжазбаларда «оларға кейип, былай деди: „Сизлер қайсы руўхқа тийисли екениңизди билмейсиз“».

* Лук 9:56 Соңынан олар басқа аўылға кетти – Базы қолжазбаларда: «„Себеби Адам Улы адамларды жоқ қылыў ушын емес, ал оларды қутқарыўға келди.“ Соңынан олар басқа аўылға кетти».

* Лук 10:1 жетпис еки – Базы қолжазбаларда «жетпис». Және 17-аятта да сондай.

* 10:12 Жар 19:24-28.

* 10:27 Нзм 6:5.

* 10:27 Леб 19:18.

* 10:32 Лебийли – лебий урыўына тийисли адам. Олар Ибадатханада хызмет еткен. 1Жлн 23:28-32.

* Лук 11:2 Әке! – Базы қолжазбаларда «Аспандағы Әкемиз!»

* Лук 11:2 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Аспанда орынланғаны сыяқлы, жерде де Сениң еркиң орынлансын».

* Лук 11:4 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Шайтаннан қутқара гөр».

* Лук 11:11 Базы қолжазбаларда «…нан сораса, оған нан орнына тас береди. Я болмаса» деген сөзлер де бар.

* 11:29 Юнс 2:1, 11.

* 11:31 3Пат 10:1-10.

* 11:32 Юнс 3:6-9.

* 11:50-51 Жар 4:8.

* 11:50-51 2Жлн 24:20-22.

* 13:19 Қышқыл туқым – горчица.

* 13:35 Заб 117:26.

* Лук 14:24 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Өйткени мирәт етилгенлер көп, ал таңлап алынғанлар аз».

* 15:8 Он драхма – бир драхма жумысшының бир күнлик ис ҳақысы.

* 17:27 Жар 6:5–7:1.

* 17:28-29 Жар 19:1-29.

* 17:32 Жар 19:23-26.

* Лук 17:36 Базы қолжазбаларда 36-аят та бар: «Еки адам атызда болса, биреўи алынып, екиншиси қалдырылады».

* 18:20 Шығ 20:12-16; Нзм 5:16-20.

* 18:38 Даўыттың Урпағы – Масийхтың басқа атағы.

* 19:13 Он мина – бир мина жумысшының үш айлық ис ҳақысы.

* 19:38 Заб 117:26.

* 19:46 Ийш 56:7.

* 19:46 Ерм 7:11.

* 20:17 Заб 117:22.

* Лук 20:23 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Сизлер Мени неге сынап атырсызлар?»

* 20:27 Саддукейлер – Ийсаның заманында яҳудийлердиң күшли диний топары.

* 20:28 Нзм 25:5-6.

* 20:37 Шығ 3:6.

* 20:42-43 Заб 109:1.

* 21:27 Дан 7:13.

* 22:37 Ийш 53:12.

* Лук 22:47 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Себеби бул белгини ол оларға берген еди: Мен кимди сүйсем, Ол – Соның Өзи».

* Лук 22:68 Базы қолжазбаларда «…ҳәм сизлер мени жибермейсизлер» деген сөзлер де бар.

* 22:69 Заб 109:1.

* Лук 23:17 Базы қолжазбаларда 17-аят та бар: «Пилат ҳәр Қутқарылыў байрамында олар ушын бир тутқынды босатып жибериўи керек еди».

* 23:30 Ҳош 10:8.

* 23:34 Заб 21:19.

* Лук 23:38 Базы қолжазбаларда «…грек, латын ҳәм еврей тиллеринде» деген сөзлер де бар.

* 23:46 Заб 30:6.

* 23:54 Таярлық күни – жума күни.

* Лук 24:1 Базы қолжазбаларда «…олар менен тағы басқалар» деген сөзлер де бар.

+ 1:3 Елш 1:1
+ 1:5 Мат 2:1, 1Жлн 24:10, Шығ 28:1
+ 1:6 Фил 3:6
+ 1:7 1Пат 1:2
+ 1:8 1Жлн 24:19
+ 1:9 Шығ 30:7-8
+ 1:10 Заб 140:2
+ 1:11 Шығ 30:1-10
+ 1:13 Елш 10:4

+ 1:15 Лук 7:28, Сан 6:2-3, Лук 7:33, Ийш 49:1, Ерм 1:4-5, Гал 1:15

+ 1:17 Мал 4:5, Мат 11:14, Мат 17:12-13, Мал 4:6, Мал 3:1, Мрк 1:2

+ 1:18 Жар 15:8, Бий 6:17
+ 1:19 Дан 8:16, Дан 9:21
+ 1:25 Жар 30:23

+ 1:26 Дан 8:16, Дан 9:21, Мат 2:23, Юхн 1:45, Мат 1:16

+ 1:28 Бий 13:3

+ 1:31 Ийш 49:1, Мат 1:20

+ 1:32 2Пат 7:13, Заб 88:4, Ийш 9:7, Мрк 11:10

+ 1:33 Дан 7:14, Дан 7:27, Обд 1:21, Зхр 14:9, 1Кор 15:24, Аян 11:15

+ 1:35 Мат 18:20, Заб 2:7, Мат 14:33

+ 1:37 Жар 18:14, Аюп 42:2, Ерм 32:17, Мрк 10:27

+ 1:46 1Пат 2:1-10
+ 1:47 Заб 34:9, Ийш 61:10, Хаб 3:18
+ 1:48 1Пат 1:11, Лук 11:27
+ 1:49 Заб 98:3, Заб 110:9
+ 1:50 Нзм 5:10, Нзм 7:9
+ 1:51 Ийш 51:9
+ 1:52 Аюп 5:11, Заб 146:6, Езк 21:26
+ 1:53 Заб 106:9

+ 1:54 Жар 17:19, Рим 4:13, Гал 3:16, Евр 2:16

+ 1:59 Жар 17:12, Леб 12:3
+ 1:68 Заб 110:9, Заб 129:8
+ 1:69 Елш 3:21, Рим 1:2, Тит 1:1-2
+ 1:71 Заб 105:10
+ 1:72 Леб 26:42, Заб 104:8

+ 1:73 Жар 22:16-18, Жар 26:3, Евр 6:13, Сеф 3:15

+ 1:76 Лук 7:26, Лук 20:6, Мал 3:1, Мат 3:3, Мрк 1:2-3

+ 1:77 Лук 3:3

+ 1:78 Заб 83:12, Мал 4:2

+ 1:79 Заб 106:10, Ийш 9:2, Ийш 42:7, Ийш 49:9, Мат 4:16

+ 1:80 Лук 3:2
• 2:1 Мат 1:18-25
+ 2:1 Сан 1:2, 1Жлн 21:1, Елш 5:37
+ 2:4 Лук 1:26-27, 1Пат 17:58
+ 2:9 Елш 12:7
+ 2:11 Мат 1:21, Ийш 9:6
+ 2:12 1Пат 2:34, 4Пат 19:29
+ 2:13 Аян 5:11
+ 2:14 Заб 148:1, Лук 19:38
+ 2:19 Дан 7:28, Лук 2:51
+ 2:21 Жар 17:12-13, Леб 12:3
+ 2:22 Леб 12:4
+ 2:23 Шығ 13:2
+ 2:24 Леб 12:8
+ 2:25 Ийш 40:1, Ийш 57:18
+ 2:30 Ийш 42:6, Ийш 49:6, Юхн 8:12
+ 2:35 Юхн 19:25
+ 2:37 Елш 13:2, Елш 14:23
+ 2:39 Мат 2:23, Лук 1:26-27
+ 2:41 Нзм 16:1
+ 2:43 Леб 23:8
+ 2:50 Лук 9:45, Лук 18:34
+ 2:51 Дан 7:28, Лук 2:19
+ 2:52 1Пат 2:26
• 3:1 Мат 3:1-12, Мрк 1:1-8, Юхн 1:19-28
+ 3:1 Лук 13:1, Лук 23:1, Лук 9:7

+ 3:2 Мат 26:3, Юхн 11:49, Лук 1:63, Лук 1:80, Юхн 1:6-7

+ 3:6 Ийш 40:3-5, Ийш 52:10
+ 3:7 Мат 12:34, Мат 23:33
+ 3:8 Лук 16:24, Юхн 8:33
+ 3:9 Лук 13:9, Мат 7:19
+ 3:10 Елш 2:37, Елш 16:30
+ 3:11 Ийш 58:7, Мат 25:35, Яқп 2:15-16
+ 3:14 Лук 19:8
+ 3:15 Юхн 1:19-20
+ 3:16 Иол 2:28
+ 3:17 Ийш 30:24, Мал 4:1, Мат 13:30

+ 3:20 Мат 11:2, Мат 14:1-12, Мрк 6:17-18, Юхн 3:24

• 3:21 Мат 3:13-17, Мрк 1:9-11

+ 3:21 Елш 7:56

+ 3:22 Ийш 11:2, Юхн 1:32-33, Мрк 9:7, Юхн 12:28, Ийш 42:1, Лук 9:35, 2Пет 1:17

• 3:23 Мат 1:1-17
+ 3:23 Сан 4:3
+ 3:27 1Жлн 3:17-19, Эзр 3:2, Хаг 1:1
+ 3:31 2Пат 5:14
+ 3:32 1Пат 17:12, Ийш 11:1, Рут 4:18-22
+ 3:33 Жар 38, Сан 26:21
+ 3:34 1Жлн 1:17-27
+ 3:38 Жар 5
• 4:1 Мат 4:1-11, Мрк 1:12-13

+ 4:2 1Жлн 21:1, 1Сал 3:5, Нзм 9:9, 3Пат 19:8, Мат 21:18

+ 4:4 Нзм 8:3
+ 4:6 1Юхн 5:19, Аян 13:2
+ 4:8 Нзм 6:13
+ 4:10 Заб 90:11-12
+ 4:12 Нзм 6:16
• 4:14 Мат 13:53-58, Мрк 6:1-6
+ 4:15 Мрк 1:21
+ 4:16 Мат 2:23, Лук 2:39

+ 4:18 Ийш 11:2, Ийш 58:6, Леб 25:10, Ийш 61:1-2

+ 4:23 Мат 11:23, Мрк 2:1-12, Юхн 4:46-53
+ 4:24 Юхн 4:44
+ 4:25 3Пат 17:1, 3Пат 18:2, Яқп 5:17
+ 4:26 3Пат 17:9

+ 4:27 Леб 13:3, Сан 12:10, 2Жлн 26:20, 4Пат 5:1-14

+ 4:30 Юхн 8:59, Юхн 10:39
• 4:31 Мрк 1:21-28
+ 4:31 Мат 4:13
+ 4:32 Мат 7:28-29

+ 4:34 Мат 8:29, Мрк 1:23-24, Лук 8:28, Елш 19:15

+ 4:35 Лук 9:42, Елш 8:7
• 4:38 Мат 8:14-17, Мрк 1:29-34
+ 4:38 1Кор 9:5
+ 4:41 Заб 2:7, Мат 12:16, Мрк 3:12
• 4:42 Мрк 1:35-39
+ 4:42 Лук 5:16
+ 4:43 Ийш 61:1
• 5:1 Мат 4:18-22, Мрк 1:16-20
+ 5:1 Сан 34:11, Мат 14:34, Мрк 6:53
+ 5:4 Юхн 21:6
+ 5:8 Ийш 6:5
+ 5:10 Мат 13:47
• 5:12 Мат 8:1-4, Мрк 1:40-45

+ 5:12 Леб 13:3, Сан 12:10, 4Пат 5:1, 2Жлн 26:20, Мрк 9:22

+ 5:14 Мат 9:30, Мат 17:9, Мрк 1:34, Леб 14:1-32, Лук 17:14

+ 5:16 Мат 14:23, Лук 4:42
• 5:17 Мат 9:1-8, Мрк 2:1-12
+ 5:17 Лук 6:19, Лук 8:46
+ 5:20 Мат 8:10, Мрк 10:52, Лук 7:48
+ 5:21 Мат 26:65, Заб 31:5, Ийш 43:25
• 5:27 Мат 9:9-17, Мрк 2:13-22
+ 5:29 Лук 19:6
+ 5:30 Лук 15:2
+ 5:32 Лук 15:7, 1Тим 1:15
• 5:33 Мат 9:14-17, Мрк 2:18-22

+ 5:33 Мат 11:2, Лук 11:1, Юхн 1:35, Лук 18:12

+ 5:34 Мат 25:1-13, Юхн 3:29, Аян 19:7, Аян 21:2

+ 5:35 Мрк 14:7, Лук 17:22
• 6:1 Мат 12:1-14, Мрк 2:23
+ 6:1 Нзм 23:25
+ 6:2 Шығ 20:8-10, Сан 15:32-36
+ 6:3 1Пат 21:6
+ 6:4 Шығ 25:30, Леб 24:5-9
+ 6:6 Мрк 1:21
+ 6:7 Лук 14:1, Лук 20:20
+ 6:9 Лук 14:3
+ 6:10 3Пат 13:6
• 6:12 Мат 10:1-4, Мрк 3:13-19
+ 6:14 Мат 16:18, Юхн 1:42
+ 6:15 Мат 9:9
+ 6:16 Лук 22:47
• 6:17 Мат 4:23
+ 6:19 Лук 5:17, Лук 8:46
+ 6:20 Сеф 3:12

+ 6:21 Заб 41:2, Ийш 55:1, Юхн 7:37, Ўаз 7:3, 2Кор 7:10

+ 6:22 1Пет 4:14
+ 6:23 Елш 5:41, Яқп 1:2, 2Кор 12:10
+ 6:24 Амо 6:1, Мат 6:2, Яқп 5:1
+ 6:25 Ийш 65:13, Ҳкм 14:13, Ийш 65:14
+ 6:26 Ийш 30:10, Мих 2:11
• 6:27 Мат 5:38-48
+ 6:28 Лук 23:34, Елш 7:60, 1Пет 3:9
+ 6:29 Жоқ 3:30, 1Пет 2:23, 1Кор 6:7
+ 6:30 Нзм 15:7-8, Ҳкм 21:26
+ 6:31 Мат 7:12
+ 6:35 Заб 36:26
+ 6:36 Мат 5:7
• 6:37 Мат 7:1-5

+ 6:37 Рим 14:10, 1Кор 4:5, Рим 2:1, Рим 14:10, Яқп 2:13

+ 6:38 2Кор 9:6, Мрк 4:24, Рим 2:1
+ 6:39 Мат 15:14
+ 6:40 Мат 10:24, Юхн 13:16
• 6:43 Мат 7:17-20, Мат 12:33-35
+ 6:45 Ҳкм 12:5, Мат 15:18, Яқп 3:6
• 6:46 Мат 7:24-27

+ 6:46 Ҳош 8:2, Мат 7:22, Мат 25:11, Юхн 13:13

+ 6:48 Ҳкм 10:25, Ҳкм 12:3
• 7:1 Мат 8:5-13
+ 7:4 Елш 10:2
+ 7:7 Заб 106:20
+ 7:13 Мат 20:34
+ 7:14 Лук 8:54
+ 7:15 3Пат 17:23, 4Пат 4:36
+ 7:16 Нзм 18:15, Мат 21:11
• 7:18 Мат 11:2-19
+ 7:19 Юхн 4:25, Юхн 6:14, Юхн 11:27
+ 7:22 Ийш 35:5, Ийш 61:1
+ 7:23 Юхн 6:61, Юхн 16:1
+ 7:24 Лук 3:2
+ 7:26 Мат 14:5, Мат 21:26
+ 7:27 Шығ 23:20, Мал 3:1, Мрк 1:2
+ 7:28 Лук 1:15
+ 7:29 Лук 3:12
+ 7:33 Мат 3:4, Лук 1:15
+ 7:34 Юхн 2:1, Юхн 12:2, Лук 5:30
• 7:36 Мат 26:6-13, Мрк 14:3-9, Юхн 12:1-8
+ 7:39 Лук 15:2
+ 7:41 Мат 18:28

+ 7:42 Мат 6:14, Мрк 11:25-26, Эфс 4:32, Кол 3:13

+ 7:46 Заб 22:5

+ 7:48 Лук 5:20

+ 7:50 Лук 8:48, Лук 17:19, Лук 18:42, Эфс 2:8

+ 8:1 Лук 4:43

+ 8:2 Лук 23:49, Мат 27:56, Мрк 16:9, Лук 24:10, Юхн 19:25

+ 8:3 Лук 24:10
• 8:4 Мат 13:1-9, Мрк 4:1-9
+ 8:7 Ерм 4:3
+ 8:8 Мат 11:15, Аян 2:7
• 8:9 Мат 13:10-23, Мрк 4:10-25

+ 8:10 Мат 19:11, Ийш 6:9, Ийш 42:20, Ерм 5:21

+ 8:11 Ийш 55:10-11, Елш 8:4
+ 8:13 Гал 1:6, Евр 6:4
+ 8:14 Мат 6:25, Мрк 10:23, 1Тим 6:10
+ 8:15 Юхн 15:5
+ 8:16 Мат 5:15, Лук 11:33
+ 8:17 Мат 10:26, Лук 12:2
+ 8:18 Ҳкм 9:9
• 8:19 Мат 12:46-50, Мрк 3:31-35

+ 8:19 Мрк 6:3, Юхн 2:12, Юхн 7:3, Елш 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 8:21 Юхн 15:14, Евр 2:11
• 8:22 Мат 8:23-27, Мрк 4:35-41
+ 8:22 Мат 8:18, Мрк 4:35
+ 8:24 Заб 64:8, Заб 88:10, Заб 103:7
• 8:26 Мат 8:28-34, Мрк 5:1-20
+ 8:28 Лук 4:34
+ 8:35 Лук 10:39
+ 8:37 Лук 5:8, Елш 16:39
+ 8:39 Заб 65:16
• 8:40 Мат 9:18-26, Мрк 5:21-43
+ 8:41 Лук 13:14, Елш 13:15, Елш 18:8
+ 8:43 Леб 15:25
+ 8:44 Мрк 3:10
+ 8:46 Лук 5:17, Лук 6:19
+ 8:48 Лук 7:50, Эфс 2:8
+ 8:51 Мрк 14:33, Лук 9:28
+ 8:52 Юхн 11:11

+ 8:54 Мрк 1:31, Мрк 9:27, Елш 3:7, Елш 9:41, Лук 7:14

+ 8:56 Мрк 1:44, Мрк 9:9
• 9:1 Мат 10:5-15, Мрк 6:7-13
+ 9:1 Лук 6:12-16
+ 9:5 Елш 13:51
+ 9:6 Мрк 1:15
• 9:7 Мат 14:1-12, Мрк 6:14-29
+ 9:7 Лук 3:1, Лук 9:19
+ 9:8 3Пат 17:1, Мал 4:5
+ 9:9 Лук 3:19-20, Лук 23:8
• 9:10 Мат 14:13-21, Мрк 6:30-44, Юхн 6:1-14
+ 9:10 Лук 9:2
+ 9:13 4Пат 4:42-44
• 9:18 Мат 16:13-19, Мрк 8:27-29
+ 9:19 Лук 9:7, 3Пат 17:1, Мал 4:5
+ 9:20 Лук 22:67, Юхн 11:27
• 9:21 Мат 16:20-28, Мрк 8:30

+ 9:22 Лук 17:25, Лук 18:33, Лук 24:7, Юхн 2:19

+ 9:23 Мат 10:38-39, Лук 14:27

+ 9:25 Лук 12:20

+ 9:26 Рим 1:16, 2Тим 1:8, Нзм 33:2, Дан 7:13, Зхр 14:5

+ 9:27 Лук 21:32, Юхн 21:22
• 9:28 Мат 17:1-8, Мрк 9:2-8
+ 9:28 Мрк 14:33, Лук 8:51
+ 9:29 Дан 7:9
+ 9:30 Мал 4:5

+ 9:35 Ийш 42:1, Лук 23:35, Нзм 18:15, 2Пет 1:17

• 9:37 Мат 17:14-18, Мрк 9:14-27
+ 9:42 Лук 4:35
• 9:43 Мат 17:22-23, Мрк 9:30-32
+ 9:44 Лук 9:22, Лук 18:32-33
+ 9:45 Лук 2:50, Лук 18:34
• 9:46 Мат 18:1-5, Мрк 9:33-40
+ 9:48 Мат 10:40, Лук 10:16, Юхн 13:20

+ 9:49 Мат 7:22, Мат 12:27, Елш 19:13, Сан 11:28

+ 9:50 Лук 11:23
+ 9:51 Лук 24:51, Елш 1:9
+ 9:52 Мат 10:5
+ 9:54 4Пат 1:10, Аян 13:13
• 9:57 Мат 8:19-22
+ 9:61 3Пат 19:20
• 10:1 Мат 10:7-16
+ 10:2 Мат 9:37-38, Юхн 4:35
+ 10:3 Мат 10:16
+ 10:4 4Пат 4:29
+ 10:7 Гал 6:6, 1Тим 5:18
+ 10:8 1Кор 10:27
+ 10:9 Мрк 1:15
+ 10:11 Елш 13:51

+ 10:12 Жар 18:20, Жар 19:24, Ерм 23:14, Езк 16:48

• 10:13 Мат 11:20-24

+ 10:13 Мрк 6:45, Мрк 8:21, Мрк 3:7

+ 10:14 Ийш 23:1, Ерм 47:4, Езк 26:2, Иол 3:4, Амо 1:9, Зхр 9:2

+ 10:15 Ийш 14:13, Ийш 14:15

+ 10:16 Мат 10:40, Мат 25:45, Юхн 13:20, Гал 4:14

+ 10:17 Мрк 16:17, Елш 5:16, Елш 8:7, Елш 16:18, Елш 19:12

+ 10:18 Ийш 14:12, Аян 9:1, Аян 12:8-9

+ 10:19 Заб 90:13, Мрк 16:18, Елш 28:3-5

+ 10:20 Шығ 32:32, Заб 68:29, Евр 12:23, Аян 3:5

• 10:21 Мат 11:25-27, Мат 13:16-17

+ 10:21 Аюп 37:24, Ийш 29:14

+ 10:22 Юхн 6:46, Юхн 7:29, Юхн 8:19, Юхн 10:15

+ 10:23 Мат 13:16-17
+ 10:24 Евр 11:13, 1Пет 1:10-12
+ 10:25 Лук 18:18

+ 10:27 Нзм 6:5, Нзм 11:13, Ешу 22:5, Леб 19:18, Мат 22:37, Мрк 12:30

+ 10:28 Леб 18:5, Рим 10:5, Гал 3:12
+ 10:32 Сан 8:19
+ 10:33 4Пат 17:34, Юхн 4:9, Юхн 8:48
+ 10:34 Ийш 1:6
+ 10:38 Юхн 11:1, Юхн 12:2
+ 10:39 Лук 8:35
+ 10:41 Лук 12:25
+ 10:42 Заб 15:5
• 11:1 Мат 6:9-15, Мат 7:7-11
+ 11:1 Мат 11:2, Мрк 2:18, Юхн 1:35
+ 11:3 Ҳкм 30:8
+ 11:4 Мат 26:41

+ 11:10 Ҳкм 8:17, Мат 18:19, Мат 21:22, Мрк 11:24, Юхн 14:13-14, 1Юхн 3:22, 1Юхн 5:14

+ 11:13 Жар 6:5, Мат 12:34, Елш 2:38

• 11:14 Мат 12:22-30, Мат 12:43-45, Мрк 3:20-27

+ 11:15 4Пат 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25
+ 11:16 Мрк 8:11, 1Кор 1:22
+ 11:19 Лук 9:49, Елш 19:13
+ 11:22 Ийш 49:24-25
+ 11:23 Лук 9:50
+ 11:26 2Пет 2:20
+ 11:27 Лук 1:48
+ 11:28 Юхн 13:17, Яқп 1:22, Рим 2:13
• 11:29 Мат 12:38-42, Мат 16:1-4, Мрк 8:11-13
+ 11:31 3Пат 10:1-13, Мат 12:6
+ 11:32 Юнс 3:5
• 11:33 Мат 6:22-23
+ 11:33 Мат 5:15, Мрк 4:21, Лук 8:16

• 11:37 Мат 23:1-36, Мрк 12:38-40, Лук 20:45-47

+ 11:38 Мрк 7:3-5
+ 11:42 Лук 18:12
+ 11:43 Лук 14:7, Лук 20:46
+ 11:44 Ҳкм 26:23
+ 11:48 Елш 7:51-52
+ 11:49 Мат 21:35

+ 11:50 Нхм 9:26, Аян 18:24, Жар 4:8, 1Юхн 3:12, Евр 11:4, 2Жлн 24:21

+ 11:54 Лук 20:20
+ 12:1 Мат 16:6, Мрк 8:15, 1Кор 5:7-8
+ 12:2 Мат 10:26, Мрк 4:22, Лук 8:17
• 12:4 Мат 10:17-20, Мат 10:28-33

+ 12:4 Заб 55:5, Заб 117:6, Ҳкм 29:25, Ийш 51:7, Ийш 51:12

+ 12:5 Евр 10:31
+ 12:7 Мат 6:26, Мат 12:12
+ 12:8 Рим 10:9, Аян 3:5
+ 12:9 Мат 25:12, 1Юхн 2:23, 2Тим 2:12
+ 12:10 Мат 12:31-32, Мрк 3:29
+ 12:12 Ҳкм 16:1
• 12:13 Мат 6:19-21, Мат 6:25-34
+ 12:15 1Тим 6:6-10, Шығ 20:17, Заб 61:11
+ 12:19 Ийш 22:13
+ 12:20 Заб 38:7, Ўаз 2:18, Ўаз 6:2
+ 12:21 1Тим 6:18
+ 12:22 Фил 4:6, 1Пет 5:7
+ 12:24 Мат 10:31, Мат 12:12
+ 12:27 3Пат 10:4-7
+ 12:28 Мат 8:26, Мат 14:31, Мат 16:8
+ 12:31 Заб 36:4
+ 12:32 Ийш 40:11, Юхн 10:16, Лук 22:29
+ 12:33 Мат 19:21, Лук 18:22
• 12:35 Мат 24:45-51
+ 12:36 Аян 3:20
+ 12:39 2Пет 3:10, 1Сал 5:2
+ 12:43 Мат 25:21, Юхн 13:17
+ 12:45 Мат 25:5
+ 12:48 Леб 5:17
• 12:49 Мат 10:34-36
+ 12:50 Мрк 10:38
+ 12:51 Елш 14:4
+ 12:53 Мих 7:6
• 12:54 Мат 5:25-26, Мат 16:2-3
+ 12:58 Ҳкм 25:8
+ 13:1 Лук 3:1, Лук 23:1
+ 13:2 Аюп 4:7
+ 13:4 Ийш 8:6, Юхн 9:7, Юхн 9:11
+ 13:6 Ийш 5:2, Мат 21:19, Мрк 11:13
+ 13:7 Мат 7:19, Лук 3:9
+ 13:10 Мат 4:23, Мрк 6:2
+ 13:13 Заб 144:14, Заб 145:8

+ 13:14 Лук 8:41, Елш 13:15, Елш 18:8, Шығ 20:9

+ 13:15 Лук 14:5
+ 13:17 1Пет 3:16
• 13:18 Мат 13:31-33, Мрк 4:30-32

+ 13:19 Мат 17:20, Лук 17:6, Езк 17:23, Езк 31:6, Дан 4:9

+ 13:21 1Кор 5:6, Гал 5:9
• 13:22 Мат 7:13-14, Мат 7:21-23
+ 13:25 Мат 25:11-12
+ 13:27 Заб 6:9
+ 13:28 Мат 8:12
+ 13:29 Мат 8:11, Эфс 3:6
+ 13:30 Мат 19:30, Мат 20:16, Мрк 10:31
• 13:31 Мат 23:37-39
+ 13:31 Лук 3:1, Лук 9:7

+ 13:34 2Жлн 24:21, Нхм 9:26, Елш 7:52, Нзм 32:11-12, Рут 2:12, Заб 146:2

+ 13:35 Заб 117:26, Лук 19:38
+ 14:1 Лук 6:7, Лук 20:20
+ 14:3 Мат 12:10, Мрк 3:4
+ 14:5 Лук 13:15
+ 14:7 Лук 11:43
+ 14:8 Ҳкм 25:6-7
+ 14:11 Мат 23:12, Лук 18:14
+ 14:14 1Кор 15:23, 1Сал 4:16
• 14:15 Мат 22:1-10
+ 14:15 Аян 19:9
+ 14:20 Нзм 24:5
• 14:25 Мат 10:37-38
+ 14:26 Юхн 12:25
+ 14:27 Мат 16:24, Лук 9:23
+ 14:34 Мат 5:13, Мрк 9:50
+ 14:35 Мат 11:15, Лук 8:8, Аян 2:7
• 15:1 Мат 18:12-14
+ 15:2 Лук 5:30, Лук 19:7
+ 15:4 Езк 34:6, Езк 34:11
+ 15:6 1Пет 2:25
+ 15:7 Лук 5:31-32
+ 15:12 Нзм 21:17
+ 15:18 Шығ 10:16
+ 15:22 Зхр 3:4
+ 15:24 Рим 11:15, Эфс 2:1, Эфс 2:5, Кол 2:13
+ 15:30 Ҳкм 29:3
+ 16:8 Юхн 12:36, 1Сал 5:5
+ 16:10 Мат 25:21, Лук 19:17
+ 16:11 Ҳкм 24:4
+ 16:13 Мат 6:24
• 16:14 Мат 11:12-13
+ 16:14 1Тим 6:10

+ 16:15 1Пат 16:7, 3Пат 8:39, Ҳкм 21:2, Ерм 11:20

+ 16:16 Мат 3:2, Лук 4:43, Мат 11:12-13
+ 16:17 Мат 5:18
+ 16:18 Мал 2:16, Мат 5:32, Мат 19:19
+ 16:22 Мат 18:10, Елш 12:15
+ 16:23 Мат 11:23, Мат 8:11
+ 16:24 Лук 3:8
+ 16:29 Елш 26:22, Елш 28:23
+ 16:31 Мат 28:11-15, Юхн 12:10-11
• 17:1 Мат 18:6-7, Мат 18:21-22
+ 17:1 Лук 22:22
+ 17:2 Мрк 9:42
+ 17:3 Леб 19:17, Мат 18:15
+ 17:4 Мат 6:14
+ 17:5 Мрк 9:24
+ 17:6 Мат 17:20, Лук 13:19
+ 17:12 Леб 13:3, Лук 5:11, Леб 13:46

+ 17:14 Леб 14:1-32, Мат 8:4, Мрк 1:44, Лук 5:14

+ 17:16 Лук 5:12, 4Пат 17:34, Юхн 4:9
+ 17:19 Мрк 10:52, Лук 7:50, Эфс 2:8
• 17:20 Мат 24:23-28, Мат 24:37-41
+ 17:20 Лук 19:11, Елш 1:6
+ 17:22 Лук 5:35, Юхн 8:56
+ 17:23 Мрк 13:21, Лук 21:28
+ 17:25 Лук 9:22
+ 17:26 Жар 6:5
+ 17:27 Жар 6:14, Жар 7:21
+ 17:29 Жар 19:16, Жар 19:24, 2Пет 2:6-8
+ 17:31 Мрк 13:15
+ 17:32 Жар 19:26
+ 17:33 Мат 10:39

+ 18:1 Лук 21:36, Рим 12:12, Эфс 6:18, Кол 4:2, 1Сал 5:17

+ 18:7 Заб 21:3, Заб 87:2, Аян 6:10, Мрк 13:20, Рим 8:33, Кол 3:12, Тит 1:1

+ 18:8 Евр 10:37
+ 18:9 Лук 16:15
+ 18:10 Елш 3:1
+ 18:11 Мат 6:5
+ 18:12 Лук 5:33, Лук 11:42
+ 18:13 Заб 78:9, Дан 9:19
+ 18:14 Мат 23:12, Лук 14:11
• 18:15 Мат 19:13-15, Мрк 10:13-16
+ 18:17 Мат 18:3
• 18:18 Мат 19:16-30, Мрк 10:17-31
+ 18:18 Лук 10:25
+ 18:19 Заб 105:1, Заб 118:68
+ 18:20 Шығ 20:12-16
+ 18:21 Фил 3:6
+ 18:22 Лук 12:33
+ 18:24 Заб 48:7-8

+ 18:27 Жар 18:14, Аюп 42:2, Ерм 32:17, Мрк 14:36

+ 18:28 Лук 5:11
+ 18:29 Лук 14:26
• 18:31 Мат 20:17-19, Мрк 10:32-34
+ 18:33 Лук 9:22, Лук 24:7, Юхн 2:19
+ 18:34 Лук 2:50, Лук 9:45
• 18:35 Мат 20:29-34, Мрк 10:46-52
+ 18:35 Ешу 6:1, 3Пат 16:34
+ 18:38 2Пат 7:12-16, Мат 22:42, Лук 1:32
+ 18:42 Лук 7:50, Эфс 2:8
+ 19:1 Ешу 6:1, 3Пат 16:34
+ 19:7 Лук 5:30, Лук 15:2
+ 19:8 Шығ 22:1, 2Пат 12:6, Лук 3:14
+ 19:9 Лук 3:8, Юхн 8:33, Юхн 8:39
• 19:11 Мат 25:14-30
+ 19:11 Лук 17:20, Елш 1:6
+ 19:14 Юхн 15:8
+ 19:17 Лук 16:10
+ 19:22 Аюп 9:20, Аюп 15:6, 3Пат 20:40
+ 19:26 Мат 13:12
+ 19:27 Мат 22:7, Лук 20:16

• 19:28 Мат 21:1-11, Мрк 11:1-11, Юхн 12:12-19

+ 19:29 2Пат 15:30, Зхр 14:4, Елш 1:12
+ 19:36 4Пат 9:13
+ 19:38 Заб 117:25-26, Заб 148:1
+ 19:39 Мат 21:15-16
+ 19:40 Хаб 2:11
+ 19:41 Юхн 11:35
+ 19:42 Заб 80:14, Ийш 48:18
+ 19:43 Ийш 29:3, Ерм 6:6, Езк 4:2, Езк 26:8
+ 19:44 Заб 136:9, Лук 21:6

• 19:45 Мат 21:12-17, Мрк 11:15-19, Юхн 2:13-22

+ 19:46 Ийш 56:7, Ерм 7:11
• 20:1 Мат 21:23-27, Мрк 11:27-33
+ 20:2 Елш 4:7
+ 20:4 Лук 3:3
+ 20:5 Лук 7:30
+ 20:6 Лук 7:26, Лук 9:8
• 20:9 Мат 21:33-46, Мрк 12:1-12
+ 20:9 Заб 79:9, Ийш 5:1, Қсқ 8:11, Мрк 13:34
+ 20:12 Лук 11:48-49
+ 20:13 Мат 3:17, Евр 1:1
+ 20:14 Евр 1:2
+ 20:15 Евр 13:12
+ 20:16 Елш 13:46
+ 20:17 Заб 117:22
+ 20:18 Ийш 8:14-15, Ийш 28:16
• 20:19 Мат 22:15-22, Мрк 12:13-17
+ 20:20 Лук 6:7, Лук 14:1, Лук 11:54
+ 20:22 Мат 17:24-25
+ 20:23 Мрк 7:6, Лук 12:1
+ 20:25 Рим 13:7
• 20:27 Мат 22:23-33, Мрк 12:18-27
+ 20:27 Елш 23:8
+ 20:28 Нзм 25:5
+ 20:35 2Сал 1:5
+ 20:37 Шығ 3:2, Шығ 3:6
+ 20:40 Мат 22:46
• 20:41 Мат 22:41-46, Мрк 12:35-40
+ 20:41 2Пат 7:12-16, Лук 1:32, Лук 18:38
+ 20:42 Заб 109:1, Елш 2:34-35
+ 20:46 Лук 11:43
• 21:1 Мрк 12:41-44
+ 21:1 4Пат 12:9, Мат 27:6, Юхн 8:20
+ 21:4 2Кор 8:1-3, 2Кор 8:12
• 21:5 Мат 24:1-14, Мрк 13:1-13
+ 21:6 Лук 19:44
+ 21:8 1Юхн 3:7, Кол 2:8, 2Сал 2:3, Ерм 14:14
+ 21:10 2Жлн 15:6, Аян 6:4
+ 21:11 Елш 11:28, Аян 6:8, Аян 6:12

+ 21:12 Елш 4:3, Елш 17:6, Елш 18:12, Елш 24:1, Елш 25:6

+ 21:15 Елш 6:10
+ 21:18 1Пат 14:45, 2Пат 14:11, Елш 27:34
• 21:20 Мат 24:15-21, Мрк 13:14-19
+ 21:23 Мат 27:25, 1Сал 2:16
+ 21:24 Аян 11:2
• 21:25 Мат 24:29-31, Мрк 13:24-27
+ 21:27 Дан 7:13
• 21:29 Мат 24:32-35, Мрк 13:28-31
+ 21:32 Лук 9:27
+ 21:33 Заб 101:26-27, Ийш 51:6, 2Пет 3:10
+ 21:34 Ийш 24:17

+ 21:36 Мат 25:13, 1Сал 5:6, Лук 18:1, Рим 12:12, Эфс 6:18, Кол 4:2, 1Сал 5:17

+ 21:37 Мат 21:23, Мат 26:55

• 22:1 Мат 26:1-5, Мат 26:14-16, Мрк 14:1-2, Мрк 14:10-11, Юхн 11:45-53

+ 22:1 Шығ 12:1-30
+ 22:3 Юхн 13:2
+ 22:6 Елш 1:16

• 22:7 Мат 26:17-25, Мрк 14:12-21, Юхн 13:21-30

+ 22:7 Шығ 12:6, 1Кор 5:7

• 22:14 Мат 26:26-30, Мрк 14:22-26, 1Кор 11:23-25

+ 22:16 Аян 19:9
+ 22:19 Юхн 6:51, 1Кор 10:16, 1Кор 11:24
+ 22:20 Шығ 24:8, Ерм 31:31
+ 22:21 Заб 40:10, Юхн 13:18
+ 22:22 Елш 2:23
• 22:24 Мат 18:1-5, Мрк 9:33-37, Лук 9:46-50
+ 22:26 Мат 20:26, Мрк 10:43-44
+ 22:27 Мат 20:28, Юхн 13:4-5
+ 22:28 Евр 2:18
+ 22:29 Лук 12:32
+ 22:30 Мат 19:28, Аян 3:21

• 22:31 Мат 26:31-35, Мрк 14:27-31, Юхн 13:36-38

+ 22:31 Аюп 1:6-12, Амо 9:9
+ 22:32 Юхн 17:9
+ 22:33 Юхн 21:19, Елш 12:4
+ 22:35 Лук 9:3, Лук 10:4
+ 22:37 Ийш 53:12
• 22:39 Мат 26:36-46, Мрк 14:32-42
+ 22:40 Мат 6:13

+ 22:42 Мрк 10:38, Юхн 18:11, Евр 5:7, Мат 6:10

+ 22:43 Мат 4:11, Мрк 1:13

• 22:47 Мат 26:47-56, Мрк 14:43-50, Юхн 18:3-11

+ 22:47 Елш 1:16
+ 22:49 Лук 22:38
+ 22:53 Лук 20:1, Эфс 6:12

• 22:54 Мат 26:57-58, Мат 26:69-75, Мрк 14:53-54, Мрк 14:66-72, Юхн 18:12-18, Юхн 18:25-27

+ 22:61 Лук 22:34
• 22:63 Мат 26:67-68, Мрк 14:65
+ 22:63 Ийш 50:6

• 22:66 Мат 26:59-66, Мрк 14:55-64, Юхн 18:19-24

+ 22:69 Заб 109:1, Мрк 16:19, Елш 7:56, Евр 1:3

+ 22:71 Мат 9:3, Юхн 10:36

• 23:1 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Мрк 15:1-5, Юхн 18:28-30

+ 23:1 Лук 3:1, Лук 13:1, Елш 3:13, Елш 4:27, 1Тим 6:13

+ 23:2 Елш 17:7, Лук 20:25
+ 23:3 Мат 2:2
+ 23:4 Юхн 18:38, Юхн 19:4, Евр 4:15
+ 23:7 Лук 3:1, Лук 9:7
+ 23:8 Лук 9:9
• 23:13 Мат 27:15-26, Мрк 15:6-15, Юхн 18:39

• 23:26 Мат 27:32-44, Мрк 15:21-32, Юхн 19:17-27

+ 23:29 Мрк 13:17, Лук 21:23
+ 23:30 Ҳош 10:8, Аян 6:16
+ 23:31 Езк 20:47
+ 23:34 Елш 7:60, Заб 21:19
+ 23:35 Ийш 42:1, Лук 9:35, Юхн 10:18
+ 23:41 Лук 23:4, Евр 4:15

• 23:44 Мат 27:45-56, Мрк 15:33-41, Юхн 19:28-30

+ 23:44 Амо 8:9
+ 23:45 Шығ 26:33, Леб 16:2
+ 23:46 Заб 30:6, Елш 7:59
+ 23:48 Лук 18:13
+ 23:49 Лук 8:2

• 23:50 Мат 27:57-61, Мрк 15:42-47, Юхн 19:38-42

+ 23:53 Ийш 53:9
+ 23:56 Шығ 20:10, Нзм 5:14
• 24:1 Мат 28:1-10, Мрк 16:1-8, Юхн 20:1-10
+ 24:4 Юхн 20:12
+ 24:7 Лук 9:22, Лук 18:33, Юхн 2:19
+ 24:8 Юхн 2:22
+ 24:10 Мрк 15:40, Лук 8:2-3
+ 24:11 Мрк 16:11
• 24:13 Мрк 16:12-13
+ 24:16 Юхн 20:14
+ 24:18 Юхн 19:25
+ 24:20 Елш 2:23
+ 24:26 1Пет 1:11

+ 24:27 Жар 3:15, Жар 12:3, Жар 22:8, Сан 21:9, Сан 24:17, Нзм 18:15, 2Пат 7:12-14, Заб 15:10, Ийш 7:14, Ийш 9:2, Ийш 11:1, Ийш 50:6, Ийш 53, Ерм 23:5-6, Дан 7:13, Дан 9:24-27, Мих 5:2, Зхр 9:9, Зхр 12:10, Зхр 13:7, Елш 8:35

+ 24:30 Лук 9:16

+ 24:34 1Кор 15:5

• 24:36 Мат 28:16-20, Мрк 16:14-18, Юхн 20:19-23, Елш 1:6-8

+ 24:37 Мат 14:26, Мрк 6:49
+ 24:39 1Юхн 1:1
+ 24:41 Юхн 21:5
+ 24:45 Елш 16:14
+ 24:46 Лук 24:27
+ 24:48 Елш 1:8
+ 24:49 Юхн 14:26, Елш 1:8, Елш 1:4, Елш 2:4
• 24:50 Мрк 16:19-20, Елш 1:9-11

+ 24:50 Мат 21:17, Лук 19:29, Юхн 11:18, Елш 1:9

+ 24:52 Мат 28:9

+ 24:53 Елш 2:46, Елш 3:1, Елш 5:21

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRK

Қосымша материаллар

Қосымша материаллар

1. Сөзлик

2. Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

3. Сүўретлер

4. Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

5. Израил халқының календары

6. Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

7. Карталар

Сөзлик

Сөзлик

1. А

2. Ә

3. Б

4. Г

5. Д

6. Е

7. Ж

8. З

9. И

10. К

11. Қ

12. Л

13. М

14. О

15. Ө

16. П

17. Р

18. С

19. Т

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ҳ

24. Ш

25. Э

26. Я

Адам Улы – «Хош Хабар» китапларында Ийса Масийх Өзине ислеткен атақ. Ийса жасаған дәўирде яҳудийлер бул атақ астында дүньяға ҳүким ҳәм қутқарылыў алып келетуғын Қудайдың ўәкилин түсинген. Даниел пайғамбарға берилген аянда инсан сүлдериндеги бул зат туўрысында пайғамбаршылық қылынған (Дан 7:13-14; Мат 13:37; Мрк 2:10; 8:31; 10:45; Лук 7:34; 9:58; 17:22-30; Аян 1:13).

амалек халқы, амалеклер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Амалек халқы көшпели халық болып, әсиресе Өли теңиздиң қубла ҳәм шығыс тәреплеринде жасаған. Израил халқы Мысырдан шығып киятырғанда, амалек халқы оларға ҳүжим қылған еди. Соннан баслап амалек халқы Израил халқының душпаны болып қалды (Шығ 17:8-16; Нзм 25:17-19; 1Пат 15:2; 30:1).

аммон халқы, аммонлар – Бул халық Ибрайымның иниси Луттың әўладынан еди. Аммон халқы қудай Молохқа табынған. Олар Иордан дәрьясының шығысында жасаған. Аммон халқы Израил халқының душпаны болып, филист халқы менен келисим дүзген. Аммон елиниң пайтахты сол дәўирде Рабба қаласы еди. Ал ҳәзир Амман қаласы болып, ол Иордания мәмлекетиниң пайтахты (Жар 19:38; Сан 21:21-25; 1Пат 11:1-2; 2Пат 12:26).

амор халқы, аморлар – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын амор халқы Қанан жеринде жасаған ҳәм сол жерде жасаған халықлардан сан жағынан көбирек ҳәм күшлирек болған. Сол ўақытта Қанан жеринде жасаған халықлардың ҳәммеси «амор халқы» деп те аталған (Жар 15:16; Ешу 24:15; Бий 6:10; 3Пат 21:26).

анақ халқы, анақлар – Анақтың әўладлары, Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халықтың адамлары жүдә бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Сан 13:33-34; Нзм 2:10-11, 20-21).

Арам – Бул атама Ески Келисимде арамейше сөйлесетуғын халықлар жасайтуғын бир неше аймаққа қолланылған. Бул аймақлардың бири Евфрат дәрьясының бойында, ҳәзирги Сирия мәмлекетиниң арқа тәрепинде ҳәм ҳәзирги Туркияның қубла-шығысында еди. Ибрайым бир қанша ўақыт даўамында сол аймақта жасаған, оның ағайинлериниң базылары сол жерде жасап қалған. Евфрат дәрьясынан батыс ҳәм қублаға созылған, Қанан аймағына жақын болған жерлерге де Арам аты қолланылып, Дамаск қаласы усы жерлердиң орайы болып есапланған. Бул аймақлардың ҳәммеси Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң Сирия аты менен танылған (Жар 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Пат 20:1; 4Пат 8:28-29).

арфа – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5; 3Пат 10:12; 1Жлн 13:8; 2Жлн 5:12; Нхм 12:27; Заб 56:9; 70:22; 80:3).

Аспан Патшалығы – Инсанлардың өмиринде Қудайдың ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзаттың ақыретте жаңаланыўына силтеме береди. Бул сөз тек ғана Матта китабында болып, «Қудайдың Патшалығы» мәнисин береди. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ҚУДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ сөзине қараң (Мат 4:17; 5:3-10; 13-бап; 20:1-16; 22:1-14).

Ассирия – Әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Ниневия, ҳәзирги Ирактың арқа тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Олар Израил халқының көпшилик бөлегин тутқын етип алып кетти. Ассирия патшасы басқа халықларды Израил елине мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 612-жылы аўқамлас болған душпан ләшкерлери Бабилония ҳәм Мидия басшылығында Ниневияны ўайран қылды. Көп узамай Ассирия патшалығы өз ғәрезсизлигин жойтты (4Пат 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Жлн 32:1-21).

атанақ ағаш – Рим империясында өлим жазасының бир түри болып, жазаға тартылған адамды атанақ ағашқа шегелейтуғын еди. Узын бақанға бир ағашты кесесине шегелеп ямаса жип пенен байлап атанақ ағаш соғылған. Атанақ ағашқа шегелеў жүдә қорқынышлы ҳәм шермендели жаза есапланған. Тек ғана адам өлтириўшилер, жаўыз жынаятшылар ҳәм Рим империясының душпанлары усындай жазаға тартылатуғын еди. Жынаятшы ашық орында аламанның көз алдында жалаңаш түрде жазаланатуғын еди. Буннан мақсет жынаятшыны шерменде қылыў ҳәм жынаятлардың алдын алыў еди. Яҳудийлер ағашқа шегеленген адамды Қудай нәлетлеген деп есаплайтуғын еди. Жаңа Келисимде базыда «ағаш» дегенде «атанақ ағаш» нәзерде тутылған (Нзм 21:22-23; Мат 27-бап; Мрк 15-бап, Юхн 19-бап; Елш 5:30; 1Пет 2:24; Гал 3:13).

Ашера (кийели ағаш) – Қанандағы халықлардың сыйынған қудайы. Ол мол өнимдарлық қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген. Ашера базыда кийели ағаш сыпатында болған. Оның еркек жубайы Баал еди (Шығ 34:13; Нзм 16:21; Бий 6:25; 4Пат 17:10; 21:7).

Аштарта – Қанандағы халықлардың табынған қудайы. Ол өнимдарлық, саўаш ҳәм муҳаббат қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген (Бий 2:13; 10:6; 1Пат 31:10; 3Пат 11:5, 33).

Ашытқысыз нан байрамы – Бул байрам еврей календарының биринши айы – абиб айының 15-21-күнлеринде жети күн даўамында белгиленген (абиб айы нисан айы деп те аталады). Ҳәзирги календарь бойынша бул ай марттың ортасынан басланады. Израил халқы сол жети күн даўамында Қудайдың оларды Мысырдан алып шыққанын еслеген. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан соң бир күннен кейин басланып, бир ҳәпте даўам еткен. Соның ушын, Жаңа Келисимниң базы жерлеринде Қутқарылыў байрамы менен Ашытқысыз нан байрамы «Қутқарылыў байрамы» деп аталған (Шығ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Леб 23:6-8; Сан 28:17-25; Нзм 16:3-4, 8).

Әке – Ески Келисимниң базы бөлимлеринде Қудай Израил халқының Әкеси деп сүўретленген. Жаңа Келисимде болса Қудайдың Өз халқының Әкеси екенлиги ҳаққындағы түсиник және де ашық айтылған. Ийса Масийх Қудайды Әке деп шақырған. Ийса Өзин Қудайдың жалғыз улы екенин, Әкеси Қудай тәрепинен бул дүньяға жиберилгенин ҳәм Оның менен жақын мүнәсибетте екенин тастыйықлаған. Сондай-ақ, Ийса Өз шәкиртлерине де Қудайды аспандағы ҳақыйқый Әке деп билиўди үйреткен. Ийсаға исенип, Оған ергенлер Қудай менен жақын мүнәсибет орнатып, Қудайдың толық сүйиспеншилигине ийе болады. Қудай мийирман әкедей оларға ғамхорлық қылады (Шығ 4:22; Нзм 32:6; Ийш 63:16; Мал 1:6; 2:10; Мат 6:8-9; Юхн 1:14, 18; 14:6; Рим 8:15; Гал 4:6).

әмеңгер – Бул сөз қыйын жағдайда қалған ағайинине жәрдем беретуғын адамға айтылған. Муўсаның нызамы бойынша, биреўдиң жақын ағайинлериниң бири кәмбағал жағдайда қалып, қуллыққа сатылғанда, ол ағайини ушын төлем төлеп, оны қуллықтан азат етиўи керек. Сондай-ақ, ағайининиң бири меншик жерин сатып, жеринен айырылғанда, ол ағайининиң жерин қайтарып алып бериўи тийис. Және де, оған айыпсыз өлтирилген ағайининиң өшин алып бериў ўазыйпасы да жүкленген (Леб 25:25-26, 47-49; Рут 3:12; 4:4, 6). Сондай-ақ, қуллықта болған Израилды азат еткен Қудайға да Әмеңгер деп айтылады (Ийш 41:14; 47:4).

Баал – Қанандағы халықлардың табынған ҳасылдарлық қудайы болып, еркек көринисинде сәўлеленген. Оның ҳаял жубайы Ашера болған. Қананлылар ең күшли қудай – Баал, деп исенген. Баал сөзи – хожайын, деген мәнини билдирип, базыда еркеклердиң атына қосып қолланылған. Айырым жағдайларда қала ямаса жай атамаларына да қосылған. Баал сөзи қосып аталған сол жерлерде Баалға арналған кийели тас болған ямаса Баалға айрықша усыл менен табынған болыўы мүмкин (Бий 6:25, 28; 3Пат 16:32; 4Пат 1:2; 10:26-28).

Бабилония, Бабилон – Бабилония әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Бабилон ҳәзирги Ирактың қубла тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 586-жылы Бабилония ләшкери Яҳуданы, яғный қубла патшалықты басып алған ҳәм көп адамларды Бабилонияға сүргин қылып алып кеткен еди. Кейин Бабилония ели Персия империясы ҳүкимдарлығының қол астында болғанда, базы яҳудийлер Яҳуда елине қайтып келген. Қалған яҳудийлер болса Бабилонияда жасап қала берген. Бабилон қаласы көп жыллар даўамында яҳудийлердиң диний тәлим орайы болған еди (4Пат 24:1, 7, 17; 25:1-12; Дан 1:1-6; 5:30-31; Эзр 1:11).

Башан – Төбешик ҳәм тоғай менен қапланған тегисликлерден ибарат ел. Бул үлке Киннерет, яғный Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының шығыс тәрепинде жайласқан. Башан Гилад елиниң арқа тәрепинде жайласқан болып, семиз ири ҳәм майда маллары менен және де, сапалы дәнлери менен даңқ таратқан еди (Сан 32:33; Нзм 3:11, 13; 4Пат 10:33; Ерм 50:19).

Галила үлкеси – Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының батыс тәрепинде, Самария үлкесиниң арқасында жайласқан таўлы жер. Әййемги Палестина сыяқлы Галила да б. э. ш. 63-жылы Рим империясы тәрепинен басып алынған. Көп әсирлер даўамында бул үлке жат халықлар ҳүкимдарлығы астында болғанлықтан, үлке турғынларының арасында көплеген яҳудий емес халықлар жасаған. Соның ушын, басқа яҳудийлер галилалыларға пәс нәзер менен қарайтуғын болған. Ийсаның балалық ҳәм өспиримлик дәўири Галиладағы Насыра қаласында өткен. Ийса Өз хызметин көбинесе сол Галилада алып барған (Ийш 9:1-2; Мат 4:12-16).

Гилад – Иордан дәрьясының шығыс тәрепиндеги үлке. Гиладтың қубла тәрепинде Моаб ели, арқа тәрепинде болса Башан деген жер жайласқан еди (Нзм 3:10; Ешу 17:5; 2Пат 17:24-26; 3Пат 22:3; Ерм 8:22; 46:11).

гиргаш халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Гиргаш халқы Қанан елиниң қайсы жеринде жасағаны анық емес (Жар 15:21; 1Жлн 1:14).

гүна – Қудайдың буйрықларын бузыў, жаман ис қылыў ямаса жақсылық қылыўдан бас тартыў дегени. Мухаддес Китап бойынша, гүна түсиниги тек ғана адамның ис-ҳәрекетлерин емес, ал оның Қудайға ямаса адамларға қарсы ой-қыялларын да өз ишине алады. Қудайдың талабы бойынша, ҳәр бир адам Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен, бар күши менен сүйиўи керек. Ийса Масийх, адам ҳәттеки ой-қыялында гүна қылса да ҳүким қылынады, деп тәлим берген. Соның менен бирге, ғәзеп, менменлик, мақтаншақлық, қызғаншақлық, көре алмаслық сыяқлы гүналар көзге көринбесе де, Қудайдан жасырын қалмайды. Қудай ийгиликли, әдалатлы, мухаддес болғаны ушын, исленген ҳәр бир гүна Қудайға қарсы.

Адам-ата ҳәм Ҳаўа-ене Қудайға қулақсызлық қылып, Оның менен мүнәсибетин бузған. Буның ақыбетинде Адам-ата ҳәм Ҳаўа-енениң өз ара мүнәсибети де бузылды, дүньяда жаман мүнәсибетлик пайда болды, пүткил дүнья нәлетке ушырады. Олардың өмири тәшиўиш, қайғы-азапларға толды. Гүна себепли дүньяға өлим кирип келди ҳәм пүткил адамзат үстинен ҳүкимдар болып қалды. Гүна ҳәр бир адамның тәбиятында болғаны ушын, оның нийетлерин, ой-пикирлерин, кеўил туйғыларын ҳәм қәлеўлерин бузады. Гүнаның ақыбетинде адамзат Қудайдан узақласқан, ажыралған, Оның ғәзеби астында қалған. Сонлықтан адамзат ақырзаманда ҳүким қылынады. Тек ғана Ийса Масийхтың төгилген қаны арқалы адамзат гүналарынан пәклене алады, Қудай менен жарасады ҳәм ҳүким қылынбайды (Жар 3:5-8, 16-19; 4:10; Нзм 6:5; Заб 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Ийш 5:16; 59:2; Ерм 17:9; Мат 5:21-30; Лук 10:27; 1Юхн 1:7-9; 2:1-2; Рим 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Эфс 5:5-6).

диний муғаллим – Бабилония сүргининен соң, Израил арасында базы адамлар бар болған Мухаддес Жазыўларды абайлап сақлап, үйрене баслаған. Олардың базылары еврейше Мухаддес Жазыўлардан нусқа көшириў менен шуғылланған ҳәм Израил халқы арасында абырайға ийе болып, жәмийетке күшли тәсирин көрсеткен. Оларды диний муғаллимлер деп атаған (Мат 23:2; Мрк 12:38-39; Лук 20:46).

ебус халқы, ебуслы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Даўыт Ерусалимди ийелеместен алдын ебус халқы Ерусалимде ҳәм оның әтирапында жасаған (2Пат 5:6-10; 24:16-25).

елши – Белгили бир хабарды жеткизиў ушын жиберилген адам. Жаңа Келисимде бул сөз Ийса Масийхтың он еки шәкиртине қолланылған. Ийемиз Ийса елшилерди адамларға Хош Хабарды жеткизиў ушын таңлаған еди. Елши Павел де олардың қатарында еди. Ийса Масийх Павелге көринип, оған Хош Хабарды тарқатыў ўазыйпасын тапсырған. Елшилер барлық масийхыйлар арасында, әсиресе өзлери тийкар салған жәмәәтлерде үлкен абырай ҳәм итибарға ийе болып, шешим шығарыў ҳуқықына ийе еди. «Елши» сөзи Хош Хабарды жәрия қылыў ушын жиберилген адамларға да қолланылған (Лук 6:12-16; Елш 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Кор 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Гал 1:1-2; Эфс 4:11-12).

Ең мухаддес бөлме – Мухаддес шатырдың ишиндеги, кейин болса Ибадатхананың ишиндеги кишигирим бөлме. Бул бөлмеде Келисим сандығы турды. Сулайман қурдырған Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесинде еки керубтың үлкен мүсини де бар еди. Ең мухаддес бөлмени Мухаддес бөлмеден үлкен перде бөлип туратуғын еди. Таўрат бойынша тек ғана бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күни Ең мухаддес бөлмеге кириўине болатуғын еди. Еврейлерге жазылған хатта ҳәм Аян китабында аспандағы Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмеси ҳаққында айтылған. Ийса Масийх инсан қолы менен қурылмаған сол минсиз Ибадатханада бас руўханий болып хызмет қылып атыр (Шығ 26:33-34; Леб 16-бап; Евр 8:1-2; 9:11-12, 24; Аян 15:5).

Ерусалим – Ерусалим қаласы Жер Орта теңизинен 50 шақырым шығыста, таў етегинде жайласқан. Алдын бул қала таўдағы қорған болған, кейин ала кеңейип, әтираптағы қыр ҳәм тегисликлерди өз ишине алған. Б. э. ш. 1000-жылы патша Даўыт Ерусалимди басып алғаннан кейин қала Израил халқы ушын сиясий ҳәм диний орайға айланған. Әййемги ўақытта Ерусалим қаласының аты Салим еди.

Б. э. ш. 586-жылы Ерусалимди Бабилония әскерлери басып алған. Қаладағы имаратлар ҳәм Ибадатхана талан-тараж қылынып, оларға от қойылған, қала дийўаллары бузылған, турғынлары болса сүргинге алып кетилген. Б. э. ш. 538-жылы, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде яҳудийлерге өз ўатанына қайтыўға ҳәм Ибадатхананы қайта қурыўға рухсат берилген. Б. э. ш. 445-жылы Персия патшасы ҳәмелдары Нехемия Ерусалимге барып, қала дийўалларының қурылысына басшылық қылған. Б. э. ш. 332-жылы Ерусалим қаласы ҳеш бир қарсылықсыз Александр Македонскийге тәслим болған. Соңынан б. э. ш. 164-жылдан баслап, шама менен 100 жыл даўамында Ерусалим қаласы ғәрезсиз Яҳудий мәмлекетиниң пайтахты болған. Б. э. ш. 63-жылы болса бул ел Рим империясы тәрепинен басып алынған ҳәм оған бағынышлы болып қалған (2Пат 5:6-9; 4Пат 25:8-17; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-11).

Жабрайыл – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Жабрайыл, екиншиси – Михаил. Жабрайыл Қудайдың арнаўлы хабарын жеткизиў ушын бир неше мәрте адамларға көринген. Ол Даниел пайғамбарға көринип, берилген аянлар ҳәм пайғамбаршылықлардың мәнисин түсиндирип берген. Жабрайыл шомылдырыўшы Яқыяның әкеси Зехарияға да көринип, Яқыяның туўылыўы ҳаққында, Мәриямға да көринип, Ийса Масийхтың туўылыўы ҳаққында хабар берген (Дан 8:15-27; 9:20-27; Лук 1:8-20, 26-38).

Жаңа ай байрамы – Ҳәр жаңа ай шыққан күни белгиленетуғын байрам. Руўханийлер усы байрам ушын Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Сондай-ақ, бул байрамда адамлар айрықша ас жеген. Дәстүрге муўапық бул асты тек ғана пәкленген адамлар жеўге болатуғын еди. Айдың биринши күни мухаддес есапланып, адамлар сол күни жумыс ислемейтуғын еди (Сан 28:11-15; 1Пат 20:5, 24-26; Амо 8:5).

Жаратқан Ийе – Еврейше «ЙҲЎҲ», грекше «Күриос». Ески Келисимде «ЙҲЎҲ» Қудайдың аты. Негизинде әййемги еврей тилинде сөзлер тек ғана даўыссыз ҳәриплер менен жазылған. Еврейше жазыўларды оқығанлар қайсы орында қандай даўыслы сеслер келетуғынын билетуғын еди. Яҳудийлер Қудайдың атын жүдә мухаддес деп билгени ушын, Ески Келисим дәўириниң ақырларына келип, бул атты атамай қойған еди. Олар Ески Келисимди оқығанда «ЙҲЎҲ» сөзиниң орнына «Ийем, Хожайыным» мәнисин беретуғын «Адонай» сөзин қолланып баслаған. Усы аўдармада бул сөз «Жаратқан Ийе» деп берилген. Көп адамлар «ЙҲЎҲ» сөзин еврейшеде «болыў» фейилиниң биринши формасы болыўы мүмкин, деп есаплайды. Усы пикир бойынша «ЙҲЎҲ» сөзи «Ол бар», яғный Ол мәңги, ҳеш қашан өзгермейди ямаса «Ол бар болыўға себепкер», яғный ҳәр бир нәрсениң келип шығыўына себепши Ол, деген мәнисти билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи көп жағдайларда Ийса Масийхтың атағы сыпатында ислетилген болып, бул аўдармада Ийе, Ийем, Ийемиз… деп берилген. Базы жағдайларда «Күриос» сөзи Жаңа Келисимде Қудайға қарата қолланылған, Оның Ески Келисимдеги айырым ислерин сүўретлейди. Бундай жағдайларда бул аўдармада «Күриос» сөзи «Жаратқан Ийе» деп берилген (Жар 7:1; 8:21; 21:1; Шығ 3:14; Нзм 33:2-3; Заб 88:6-7; Мал 1:1).

Жаратқан Ийениң Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға қарата айтылған (Шығ 23:19; 34:26; Ешу 6:23; 4Пат 19:1).

Жартас, қорғаўшы Жартас – Еврейшеден сөзбе-сөз аўдармасы «жартас». Бул сөз Қудайға үмит байлағанларды Оның Өзи қорғайтуғынын, аман-есен сақлайтуғынын, Қудайдың өзгермейтуғынын ҳәм пүткиллей исенимли екенин билдиреди (Нзм 32:4; 1Пат 2:2; 2Пат 22:2-3; Заб 27:1; 41:10; 77:35).

жаўыз руўх – Мухаддес Китапта жаўыз руўх базыда жин деп аталған. Жаўыз руўхлардың ҳүкимдары шайтан. Жаўыз руўхлар инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оны басқарады. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ШАЙТАН ҳәм ЖИН сөзлерине қараң (Мат 8:16; Мрк 1:23; Лук 4:33).

жәмәәт – Жаңа Келисимде бул сөз масийхыйлар топарына қолланылған. Биринши жәмәәт Ерусалимде пайда болған. Ол жердеги исениўшилер Қудайға сыйыныў ушын тез-тез жыйналып туратуғын еди. Ийса Масийх ҳаққындағы Хош Хабар кең тарқалғаннан кейин, басқа жерлерде де жәмәәтлерге тийкар салынды. Жәмәәттеги исениўшилер бир-бирине ҳәр тәреплеме жәрдем беретуғын еди. Исениўшилер үйлеринде жыйналғанда дуўа ететуғын еди, Қудайға алғыс-мақтаў айтып, Ийсаның өлимин еслеп, бирге аўқатланатуғын еди. Олар биргеликте Мухаддес Жазыўды оқып, сабақ алатуғын еди ҳәм исенимде беккем турыў ушын бир-бирин жигерлендиретуғын еди. Жәмәәтлердиң жолбасшылары бар еди, оларды жетекши, ақсақал ямаса шопан деп атайтуғын еди. Жәмәәтте исениўшилерге жәрдем беретуғын адамларды болса хызметшилер деп атаған.

Жаңа Келисимде жәмәәт сөзи және Ийса Масийхқа исенген барлық адамларды билдирген. Жәмәәт сөзиниң усы мәнисин түсиндириў ушын Жаңа Келисимде бир неше тымсаллар берилген. Олардың базылары мынадай: Ийса Масийхтың денеси, Ибадатхана, Қудайдың үйи. Және Ески Келисимде жыйналған Израил халқына да жәмәәт деп айтылған (Мат 16:18; Елш 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Яқп 5:14; 1Пет 5:1-4; Рим 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Гал 1:1-2, 13; Эфс 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Фил 1:1; 3:6; Кол 1:24; 4:15; 1Тим 3:1-15; Тит 1:5-9; Аян 1:11).

жин – Мухаддес Китапта жин базыда жаўыз руўх деп аталған. Жинлердиң ҳүкимдары шайтан. Жинлер инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оның ҳәрекетлерин басқарады. ЖАЎЫЗ РУЎХ сөзине қараң (Мат 4:24; Мрк 3:22; Лук 7:33; Юхн 7:20; Елш 8:7).

жоқарғы кеңес – Жаңа Келисим дәўиринде яҳудийлердиң сиясий ҳәм диний кеңеси. Бул кеңес бас руўханийлерден, Таўрат алымлары ҳәм абырайлы адамлардан ибарат еди. Жоқарғы кеңестиң шама менен 70 ағзасы бар еди. Бас руўханий кеңестиң баслығы болған. Кеңес ағзалары яҳудийлердиң жасаў шәраятына, сиясий өмирине ҳәм диний дәстүрлерине байланыслы мәселелерди шешиў ҳуқықына ийе еди, бирақ жоқарғы кеңес шығарған әҳмийетли қарарлар Рим ҳүкимети тәрепинен тастыйықланыўы керек еди. Жоқарғы кеңес адамды өлимге ҳүким еткени менен де, бул ҳүкимди тек Рим ҳүкимети ғана орынлай алатуғын еди. Елде тынышлықты сақлап турыў ушын жоқарғы кеңес яҳудийлердиң де, Рим ҳүкиметиниң де пайдасын гөзлейтуғын еди (Мат 26:57–27:2; Мрк 14:52; Юхн 11:47; Елш 5:21, 27; 22).

зәйтүн – Ҳәмме ўақытта жасыл болып өсип туратуғын, Жақын Шығыста жүдә кең тарқалған субтропикалық терек ҳәм оның мийўеси. Бул теректиң мийўесинен май алынады. Зәйтүн терегиниң қәрели көринисиндеги жасыл ямаса қара мийўеси ашқылтым болып табылады (Жар 8:11; 28:18; Шығ 23:11; 29:2; Леб 2:1; 1Пат 16:1).

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы – Бул байрам еврей календарының үшинши айы болған сиўан айының 6-7-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул май айының ақырына туўры келеди. Израил халқы Қудайдың буйрығы бойынша биринши зүрәәт алғанда биринши зүрәәт байрамын белгиледи. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан жети ҳәпте өткеннен кейин болғанлықтан Ҳәптелер байрамы деп те айтылады. Және Жаңа Келисимде бул байрам Елиўинши күни байрамы деп те айтылады. Бул байрамда биринши мәрте Мухаддес Руўх Ерусалимде жыйналған шәкиртлерге түсип, жәмәәт басланғанлықтан дүнья жүзиндеги жәмәәтлер бул күнди еске алып белгилейди (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:15-21; Сан 28:26-31; Нзм 16:9-12; Елш 2:1; 20:16; 1Кор 16:8).

Ибадатхана – Қандай да бир қудайға сыйыныў ушын қурылған имарат. Әдетте қудайларға арнап ибадатханалар қурылған. Табыныўшылар қудай өз ибадатханасында бар деп исенген. Усы себептен олар ибадатхананы қудайдың үйи деп те атаған.

Бирақ бул аўдармада ибадатхана сөзи үлкен ҳәрип пенен жазылған болса, Ерусалимдеги Ийениң Ибадатханасы нәзерде тутылған. Патша Сулайман қурдырған Ибадатханадан алдынғы заманда Мухаддес шатырда ҳәр түрли қурбанлықлар берилип, диний хызметлер өткерилген. Патша Сулайман дәўиринен баслап пүткил Израил халқы Ийемизге Ерусалимдеги Ибадатханада сыйынған. Олар Ибадатханада қурбанлықлар берип, әҳмийетли байрамларды сол жерде белгилеген. «Ибадатхана» сөзи айрықша бир имаратқа ямаса Ибадатхананың толық ҳәўлилерине қарата қолланылған. Ибадатхананың айрықша имараты Мухаддес бөлме ҳәм Ең мухаддес бөлмеден ибарат еди. Бул бөлмелерге мәлим бир мәресимлерди орынлаў ушын тек ғана руўханийлердиң кириўине рухсат берилген. Халық Ибадатхананың ҳәўлисинде Қудайға сыйынған. Израил тарийхында Ерусалимде бир неше мәрте Ибадатхана қайта қурылған, бирақ басқыншылар тәрепинен ўайран етилген. Биринши Ибадатхананы патша Сулайман қурдырған. Бул Ибадатхана 3Пат 6:1-38; 7:13-51; 2Жлн 2:1–4:22 да толық сүўретленген. Б. э. ш. 586-жылы бабилонлылар сол Ибадатхананы ўайран қылып, ондағы барлық қымбатбаҳа затларды Бабилонға алып кеткен. Б. э. ш. 538-жылы Персия патшасы Кирдиң пәрманы бойынша, базы яҳудийлер Ерусалимге қайтып келип, Ибадатхананы қайта қурыўды баслап, б. э. ш. 515-жылы Ибадатхана қурылысы тамамланған. Кейин ала, б. э. ш. 37-4-жыллары әййемги Палестинада ҳүкимдарлық қылған Уллы Ҳирод б. э. ш. 19-жылы Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Қурылыс ислери Ийса Масийх дәўиринде де даўам етип атырған еди. Қайта қурылған сол Ибадатхана эрамыздың 70-жылы римлилер тәрепинен ўайран қылынды. Соннан кейин, Ибадатхана қайта қурылмады (4Пат 25:8-17; Эзр 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Израил – Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен кейин, Қудай оған «Израил» деп ат берди (Жар 32:28-29; 35:10). Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқыптың он еки улы болып, олардан Израилдың он еки урыўы келип шықты. Ески Келисимде мине усы он еки урыў Израил халқы деп аталды. Кейин ала Израил халқы басып алған жерлер де Израил ели деп аталды.

Патша Сулайман өлгеннен кейин арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан бөлинип шықты. Бул он урыў өз алдына ел болып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде арқадағы он урыўға Израил халқы ҳәм бул урыўлар дүзген ел Израил ели деп аталған. Б. э. ш. 722-жылы Ассирия патшалығы Израилды басып алғаннан соң, арқа патшалық жоқ болды.

Жаңа Келисимде «Израил» аты сиясий ғәрезсизликке ийе елди емес, ал Яқыптың урпағын, яғный яҳудийлерди билдирген (Жар 32:28-29; 35:10; 3Пат 11:26–12:24; 4Пат 17:1-6).

Ийемизди еслеў кешеси – Ийса Масийх Өз өлиминен алдын шәкиртлери менен бирге Қутқарылыў байрамының асын бирге жеди. Сол кешеси Ийса шәкиртлерине, сизлер бирге аўқатланғаныңызда, Мени еслеңлер, деп буйырған. Ийса Масийхтың изинен жүриўшилери Оның бул буйрығына әмел қылып, тез-тез жыйналып турған ҳәм биргеликте аўқатланған. Олар бирге аўқатланғанда, Ийса буйырғанындай нан сындырып жеген ҳәм шараптан ишкен. Усылай етип, олар Ийса Масийхқа өз ҳүрметин көрсетип, Ийсаның гүналар ушын қурбан болғанына исенгенин тастыйықлайтуғын болған. Сондай-ақ, Ийсаның Өз сүйиспеншилигин қалай көрсеткенин еслейтуғын еди. Ийса оларды қалай сүйген болса, шәкиртлер де бир-бирин сондай сүйиўи керек еди (Мат 26:26-30; Мрк 14:22-26; Лук 22:14-20; Елш 2:42, 46; 20:7; 1Кор 10:16-17, 21; 11:17-34).

Ийе, Ийем, Ийемиз – Еврейше «Адон» ямаса «Адонай», грекше «Күриос». Ески Келисимде «Адонай» сөзи көбинесе Қудайға қарата қолланылған иләҳий атақ болып, Қудай Израил халқының көктеги Патшасы екенин билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи Ийса Масийхқа қарата қолланылған болып, Оның иләҳийлигин ҳәм патша тийресине тийисли екенин билдиреди. Соның ушын, бул аўдармада бул сөз «Ийе», «Ийем Ийса» ямаса «Ийемиз Ийса» деп берилген. «Адон» ҳәм «Күриос» сөзлери атақ сыпатында патшаларға, абырайлы устазлар ҳәм пайғамбарларға иззет-ҳүрметти көрсетиў ушын да қолланылған (Лук 2:9; 18:6; Елш 7:33, 59; Рим 1:7; 10:12-13).

Кәрнай – Үплеп шертилетуғын саз әсбабы болып, әййемги еврей халқы кәрнайды қошқардың шақысынан ҳәм басқа да материалдан соққан. Әййемги ўақытта бул әсбап душпан бастырып киятырғанын хабарлаў ушын, сондай ақ, Қудайды алғыслаў ушын шертилген.

Кәрнай байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының биринши күнинде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Кәрнай байрамы күни Израил халқы дем алып, мухаддес жыйналыс өткерген. Бул жыйналыста кәрнай шертилген, Таўратта буйырылған қурбанлықлар берилген (Леб 23:23-25; Сан 29:1-6).

келисим – Әййемги ўақытларда әдетте келисим дүзилгенде, оны тастыйықлаў ушын еки тәреп ант ишетуғын еди. Мухаддес Китапта айтылыўынша, Қудай бир неше мәрте инсан менен келисим дүзген. Ҳәр бир келисимде берилген ўәделерди ҳәм қойылған шәртлерди Қудайдың Өзи белгилеген. Қудай Ибрайым менен келисим дүзип, Ибрайымға ҳәм оның әўладына мәңги берекет бериўди ўәде қылған.

Қудай кейин ала Муўса пайғамбар арқалы Ибрайымның әўлады, яғный Израил халқы менен келисим дүзеди. Сол келисимде Қудайдың буйрықлары ҳәм нызамлары толық берилген. Бул буйрықларға ҳәм нызамларға әмел қылған адамларға Қудай: «Мен сизлерди Өзимниң халқым қыламан, сизлердиң Қудайыңыз боламан», деп айрықша ўәде берген. Қудайдың Өз халқы Израил менен болған мүнәсибети мине усы келисимге тийкарланғаны себепли, Ески Келисимде баян қылынған көп ўақыялар ҳәм Израил халқының тарийхы усы мүнәсибетлер ҳаққында сөз етеди. Израил халқы Қудайға қайта-қайта бийопалық қылғаны ушын, Оның буйрықларына бойсынбағаны ушын өз ўатанынан сүргин етилген. Бирақ Қудай: «Мине Мен Израил халқы менен жаңа келисим дүзетуғын күнлер келеди», деп Өз пайғамбарлары арқалы ўәде берген.

Қудай жаңа келисимди пүткил адамзат пенен Ийса Масийх арқалы дүзеди. Ийса Масийх пүткил адамзаттың гүнасын Өз мойнына алып, атанақ ағаштағы өлими арқалы жаңа келисимди күшке енгизди. Бул Жаңа Келисимниң баслы мазмуны болады. Енди ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Ийса Масийхқа исенсе ҳәм гүналарынан жүз бурса, оның гүналары кешириледи, бул адам Қудайдың халқына тийисли болады (Жар 15:1-21; 17:1-27; Шығ 20:1, 21; 24:1-18; 4Пат 17:5-23; 2Жлн 36:13-21; Ерм 31:31-34; 32:39-40; Езк 11:19-20; 36:26-27; Мат 26:27-28; Евр 8:6-13; 9:1-22).

Келисим сандығы – Сырты ҳәм иши алтын менен қапланған ағаш сандық. Келисим сандығында еки тегис тасқа жазылған нызам сақланатуғын еди. Қудай бул еки тасты Синай таўында Муўсаға Израил халқы ушын берген еди. Еки таста он буйрық жазылған, бул буйрықлар Қудай менен Оның халқы ортасындағы дүзилген келисимниң шәртлери еди. Сол себепли бул сандық көбинесе Келисим сандығы деп айтылған. Келисим сандығының қақпағы үстинде керуб деген руўхый барлықтың еки мүсини бар еди. Келисим сандығы – Қудай Өз халқы арасында екенин билдиретуғын белги еди. Израил халқы шөлде гезип жүргенде, Келисим сандығы Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде сақланатуғын еди. Кейин Келисим сандығы Ерусалимдеги Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине қойылған (Шығ 25:12-15, 22; 37:1-9; Евр 9:4-5).

Кемош – Моаб халқының табынған қудайы (3Пат 11:7).

кен халқы, кенлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Және қанан халқы, қанан халықлары, қананлы сөзлерине қараң (Жар 15:19; Сан 24:21-22).

керуб – Қанатлы руўхый барлық. Бул руўхый барлықлар ҳаққында сөз етилгенде, олар әдетте Қудайдың тахты жанында сүўретленеди. Ески Келисимниң базы жерлеринде болса керублар Қудайдың тахтын көтерип жүргени ҳаққында айтылады. Келисим сандығының қақпағы үстинде еки керуб мүсини бар еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесин Мухаддес бөлмеден бөлип турған ишки пердеге керублардың сүўрети салынған еди (Шығ 25:18-20; Сан 7:89; 1Пат 4:4; Езк 10-бап).

кийели тас – Тиккесине қойылған узын тас. Қанан халықлары бул тасты өз қудайы, соның менен бирге, қудай Баал деп, оған табынатуғын еди. Бундай таслар төбешиклердиң үстине, қойыў жапырақлы тереклердиң астына ҳәм табынатуғын орынларының ишине орнатылатуғын еди. Қудай Израил халқына, тас бутларды орнатпаң, оларға сыйынбаң, деп буйрық берди. Усындай бутларды ҳәм тасларды сындырып таслаўды буйырды (Шығ 23:24; Леб 26:1; 4Пат 10:27; 17:10).

Қанан – Қанан Хамның улы, яғный Нухтың ақлығы еди. Әййемги ўақытларда Жер Орта теңизи, Иордан дәрьясы ҳәм Өли теңиз аралығындағы жерлер де Қанан деп аталған. Қананның арқа тәрепинде Лебанон таўлары, қублада Негеб шөли бар еди. Жаратылыс китабында айтылыўынша Хамның улы Қананнан бир неше халық келип шыққан ҳәм сол жерлерде жасаған. Израил халқы бул жерлерди басып алғаннан кейин, Қанан деген атама әсте-ақырынлық пенен жоқ болып кетти. Оның орнына бул жерлер «Израил ели» деп атала баслады, бир қанша ўақыт өткеннен соң «Палестина» аты менен танылған.

Мухаддес Китапта Қанан жүдә өнимдар, «сүт ҳәм пал ағып турған жер» деп сүўретленген. Қанан географиялық жағынан жүдә қолайлы ҳәм өнимдар жер есапланған. Қанан жеринен қубла-батыста жайласқан Синай ярым атаўы Азия ҳәм Африка жерлерин бирлестирип турады. Соның ушын, әҳмийетли саўда жоллары Қанан арқалы, Жер Орта теңизи бойлап өткен. Әййемде Жақын Шығыстағы қүдиретли патшалықлар Қананды қолға киргизиўге ҳәрекет еткен. Шығ 3:8 ҳәм усы аяттың түсиндирмесине қараң (Жар 10:6, 15-19; 12:5; Бий 5:19).

қанан халқы, қанан халықлары, қананлы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлар. Олар амор, гиргаш, хет, хиў, ебус, қадмон, кениз, кен, периз ҳәм рефа халықлары еди. Бул халықлардың базылары Қанан жериниң анық қайсы жеринде жасағаны мәлим емес. Израил халқы Қананды басып алғаннан кейин де, бул халықлардан бир нешеси сол жерде жасап қалған (Ешу 16:10; 17:12-13, 16).

Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының 15-21-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Сол ўақытта гүз жаўыны басланбастан алдын зүрәәт жыйнап алынған. Израил халқы Мысырдан шыққаннан соң, шөл гезип, қосларда жасағанын жети күн даўамында еслеген. Сондай-ақ олар Қанан жериндеги зүрәәтти Қудайдың берекетли қылғанын да белгилеген, Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Олар жети күн даўамында далалардағы қосларда жасаған. Қос байрамының еврейше атамасы – Суккот. Бул байрам жыйын-терим байрамы деп те аталған (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:33-36, 39-43; Сан 29:12-39; Нзм 16:13-15; Зхр 14:16-19).

Қудай – Еврейшеде «Эл» ямаса «Элоҳим», грекшеде «Теос». Бул атлар пүткил барлықтың жаратыўшысы Қудайға қолланылған баслы атлар болады (Жар 1-бап; 2:2-3; 9:1).

Қудай Таала – Еврейшеде «Эл Элион» ямаса «Элоҳим Элион», сөзбе-сөз аўдармасы «Ең мәртебели Қудай». Бул сөз Қудай ең уллы, ең қүдиретли, пүткил әлемниң Ҳүкимдары екенлигин билдиреди (Жар 14:18; Сан 24:16; Нзм 32:8).

Қудайдың Патшалығы – Қудайдың инсанлар өмириндеги ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзатлардың ақыретте жаңаланыўына силтеме. Ийса Масийх: «Қудайдың Патшалығы жақынласты», деп ўаз еткен еди, Ол Өз кәраматлары арқалы усы Патшалық ҳақыйқаттан да бар екенлигин көрсететуғын еди. Ийса Масийх адамларға: «Қудайдың Патшалығы сизлердиң араңызда», деп тәлим берди. Адамлардың гүналары Ийса Масийх арқалы кеширилгенде, олар Қудайдың Патшалығына киреди. Қудайдың Патшалығына минәсип болған адамлар Қудайды өзлериниң Патшасы деп тән алады ҳәм өз ара мүнәсибетлеринде Қудайдың минезлемесин көрсетеди. Усы арқалы Қудайдың Патшалығы адамлар арасында екенлиги көринип турады. Келешекте болса, Ийса Масийх пүткил дүньяны жаўызлық ҳәм напәкликтен тазалағаннан соң Қудайдың Патшалығы толық орнатылады. Матта китабында Қудайдың Патшалығы «Аспан Патшалығы» деп те аталған (Мат 12:28; 25:31-46; Мрк 1:14-15; Лук 17:20-21; 1Кор 15:24-25; Кол 1:13-14; Аян 11:15-17; 12:10).

Қудайдың Руўхы – «Руўх» деп аўдарылған еврейше ҳәм грекше сөзлер және «дем», «самал» мәнислерин өз ишине алады. Қудайдың Руўхы дүньяның жаратылыўында сөзсиз қатнасқан. Ески Келисимде сөз етилиўинше, Қудайдың Руўхы адамларды орап алған, оларға ҳәр түрли ўазыйпаларды орынлаў ушын күш берген. Қудайдың Руўхы базы адамларға Қудайдың сөзин сөйлеўге жигер берген. Қудай Өз Руўхын бир күн келип барлық адамзат үстине жаўдыратуғыны туўралы Иоел пайғамбар арқалы ўәде қылған.

Жаңа Келисимде Қудайдың Руўхы Мухаддес Руўх деп аталады. Мухаддес Руўх арқалы адамлар Қудайдың сөзлерин айтады, базыда кәраматлар көрсетеди. Шомылдырыўшы Яқыя пайғамбаршылық қылып, Ийса Масийх инсанларды Мухаддес Руўхқа шомылдырады, деп айтқан. Яқыя Ийсаны суўға шомылдырғанда, Мухаддес Руўх Ийсаның үстине кептер пишининде түскен ҳәм Ол Мухаддес Руўхқа толған. Ийса Масийх Мухаддес Руўх жетегинде жүрген.

Ийса Өз шәкиртлерине, Әкем сизлерге жол-жорық көрсетиў ҳәм күш-қуўат бериў ушын Мухаддес Руўхты жибереди, деп ўәде берген. Ийса аспанға көтерилгеннен соң усы ўәде әмелге асты. Солай етип, Иоел пайғамбардың бир неше әсирлер алдын айтқан пайғамбаршылығы орынланды. Ийсаның шәкиртлери адамларды тәўбе қылыўға, суўға шомылдырылыўға ҳәм Мухаддес Руўхты қабыл етиўге шақырған. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адамның жүрегинде Мухаддес Руўх жасайды. Мухаддес Руўх олардың Қудайға тийисли екенлигин ҳәм қутқарылыў кепили Өзи екенлигин тастыйықлайды. Мухаддес Руўх исениўшилерге ҳәр түрли сыйлар береди, олар усы сыйлары менен Қудайға ҳәм басқаларға хызмет етеди. Исениўшилер Мухаддес Руўх басшылығында өмир кеширеди ҳәм Мухаддес Руўх арқалы олардың жақсы ис-ҳәрекетлери Қудайға мақул болады (Жар 1:2; Шығ 31:3; Бий 14:6; 1Пат 11:6-7; 16:13; 1Жлн 12:18; 2Жлн 15:1-2; 20:14-15; Езк 11:5; Иол 2:28-29; Мих 3:8; Мат 3:11; Лук 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Юхн 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Елш 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Рим 8:15-16; 1Кор 12:4-11; 2Кор 1:21-22; Гал 5:22-25; Эфс 1:13-14).

Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы – Бул сөз атақ болып, яҳудийлер интизарлық пенен күткен қутқарыўшыға айтылған. Яҳудийлердиң пикири бойынша, бул қутқарыўшы оларды душпанлар қолынан қутқарады ҳәм пүткил адамзат үстинен мәңги ҳүкимдарлық қылады. Бул қутқарыўшыға әдетте «Масийх» атағы да қолланылған. «Қудайдың улы» ямаса «Ул» атақлары Ийсаға қарата қолланылғанда, Ийса интизарлық пенен күтилген Масийх екенлигин билдиреди. Бул атақлар Ийсаның Қудай менен жақын мүнәсибетин, Қудайдың атынан ис қылатуғынын көрсетеди. Ийса Масийх Өзиниң аспандағы Әкесине пүткиллей бойсынып, садықлық пенен хызмет етти. Ийса аспандағы Әкесин ҳүрмет етип, Оның минезлемесин Өзинде толық көрсетти.

Тилекке қарсы, базылар «Қудайдың Улы» деген атақты надурыс түсинип, Ийса денеден Қудайдан туўылған екен, деп ойлайды. Бирақ бул ақылға сыймайтуғын улыўма надурыс пикир! Бундай пикир Мухаддес Жазыўда баян етилген тәлиматларға қарсы. Жаңа Келисимде сөз етилиўинше, Мәриям кәраматлы түрде, Мухаддес Руўхтың қүдирети менен Ийсаға ҳәмиледар болған еди.

Ески Келисимде Қудай Израил халқын «туңғыш улым» деп атап, олар менен қаншелли жақын мүнәсибет орнатқанын көрсетти. Сондай-ақ, Қудай Израил патшасын да «Мениң улым» деп атаған, себеби Израил патшасы Қудайдың ўәкили сыпатында халық үстинен ҳүкимдарлық қылды (Шығ 4:22-23; Мат 1:18-25; 14:33; Лук 1:26-38; Юхн 14:6-13; 19:7; 1Юхн 5:12-13; Кол 1:15-19; Евр 1:2-3).

Қудайдың Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға айтылған (Бий 18:31; 1Пат 10:3; 1Жлн 6:10).

қурбанлық – Израиллылар Қудайға сыйыныў ушын буға, қой, ешки, кептер ямаса қумыры сыяқлы ҳайўанларды қурбанлық қылатуғын еди. Ҳайўан сойылғаннан соң, оның бир бөлеги Қудайға унамлы түтетки ушын садақа сыпатында қурбанлық орында түтетилген. Қалған бөлеги болса руўханийлерге берилген ямаса сыйыныўшылар тәрепинен желинген. Израил халқы Қудайға алғыс айтыў, Қудайдан берекет тилеў, гүналары ушын кеширим сораў мақсетинде қурбанлықлар берген. Ески Келисимде айтып өтилген бес қурбанлық түри мынадай: айып қурбанлығы, гүна қурбанлығы, жандырылатуғын қурбанлық, миннетдаршылық қурбанлығы, татыўлық қурбанлығы (Жар 8:20; Шығ 29:38-41; Леб 1-бап).

Қутқарылыў байрамы – Қутқарылыў байрамы еврей календарының биринши айы – абиб, яғный нисан айының он төртинши күни кеште белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай марттың ортасынан басланады. Қудайдың Израил халқын Мысыр қуллығынан қалай қутқарғанын олар Қутқарылыў байрамы күни еслеген. Ҳәр бир шаңарақ бир қозыны ямаса ылақты қурбанлық қылып, Қутқарылыў байрамына ас таярлаған. Шаңарақ ағзалары қурбанлық асын бирге жеген. Бул асқа қосып ашшы шөплер ҳәм ашытқысыз нан да желинген. Қутқарылыў байрамының еврейше атамасы – Песах. Қарақалпақша «Қутқарылыў байрамы». Жаңа Келисимде «Қутқарылыў байрамы» аты астында Қутқарылыў байрамы зыяпаты ҳәм оннан кейин жети күн даўамында белгиленген «Ашытқысыз нан байрамы» нәзерде тутылған (Шығ 12:1-14, 21-51; Леб 23:5-8; Сан 9:1-14; Нзм 16:1-7).

қутқарыў, қутқарылыў – Бул сөзлер адамлардың ҳәм пүткил бир халықтың душпанлардан ямаса олардың өмирине қәўип салып атырған басқа нәрселерден азат болыўын билдиреди.

Ески Келисимде бир адам белгили бир жағдайда басқаларды қәўип-қәтерден қутқарғанда «қутқарыўшы» деп аталған. Көп жағдайларда болса «Қутқарыўшы, Азат қылыўшы» деген ат Қудайдың Өзине қолланылған. Израил халқы тарийхындағы ең уллы ўақыялардан бири олардың Мысырдағы қуллықтан азат болғаны. Қудай Муўса арқалы кәрамат көрсетип, Өзиниң Қутқарыўшы екенлигин көрсеткен. Қудай Израил халқын көп мәртебе қутқарғаны ушын, олар келешекте Ийемиз бизлерди барлық душпанлардан ҳәм жаўызлықтан азат қылады, деген үмитте сол ўақытты интизарлық пенен күткен. Және Ески Келисимде пайғамбарлар пайғамбаршылық қылып, Қудай Өзиниң ҳақ қулын жибереди ҳәм адамларды гүналарынан азат қылады, деп айтқан. Пайғамбаршылықлар бойынша Қудайдың бул садық қулы патша Даўыттың әўладынан келип шығады.

Жаңа Келисимде айтылыўынша, адамлар Ийса Масийхтың өлими ҳәм тирилиўине исениўи арқалы гүнадан азат болады. Демек, ҳәр бир адам миллетине, түриниң реңине ямаса мәдениятына қарамастан қутқарылыўға ерисиўи мүмкин. Бул қутқарылыў адамның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Адам тек ғана Қудайдың реҳими ҳәм мийрими арқалы гүналарынан азат болып, Ийса Масийх арқалы мәңги өмирге ийе болады. Ийса Масийхқа исенип, тәўбе қылған ҳәр бир адамды Қудай кеширеди. Соның ушын, Қудайдың Өзи де, Ийсаны Масийх ҳәм «Қутқарыўшы» деп атайды.

Ийса Масийхқа исенген адам Қудай менен жарасқаны ушын бул дүньяның өзинде-ақ қутқарылыўға ерискен деп есапланады. Қутқарылыўға ерискен ҳәр бир адамның өмиринде Мухаддес Руўх ҳәрекет қылады. Қутқарылыў тоқтаўсыз ҳәрекет болып, оған ерискен ҳәр бир адамның пикирлеўи ҳәм минез-қулқы өзгереди ҳәм бундай адам өз өмирин Қудайды ыразы қылыўға бағышлайды. Масийхыйлар ақырғы күнде де ҳүким қылынбайды. Масийхтың атанақ ағаштағы өлими ҳәм тирилиўи арқалы олар бул дүньяда да, ол дүньяда да қутқарылыўға ийе. Сол себептен исениўшилер өлгеннен кейин Қудай менен бирге жәннетте болыўына қатал түрде исенеди (Шығ 14:1-31; 15:1-21; Бий 3:9, 15; 2Пат 22:2-3; Заб 39:18; 77:35; Ийш 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Езк 37:23-25; Дан 6:27; Лук 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Юхн 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Елш 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Пет 1:3-5; 1Юхн 4:15-17; 5:13; Рим 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Кор 1:18; 2Кор 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Эфс 1:13-14; 2:4-9; 1Сал 4:16-17; 5:9-10; 1Тим 1:1; 2:3; 2Тим 1:9-10; Тит 1:3-7; Евр 9:27-28; Аян 22:3-5).

қыз Сион – Ерусалимди аңлатады (Заб 9:15; Ийш 10:32; Ерм 4:31).

лебийли, лебийлилер – Яқыптың улы Лебий урыўынан болған адамлар. Қудай Лебий урыўынан болған Харонның әўладын Израил халқының руўханийлери етип таңлаған еди. Лебий урыўының қалған адамлары диний мәресимлерди орынлаўда жәрдем берди. Буннан тысқары олар Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға, оның үскене ҳәм буйымларына да жуўапкер болды. Қудай Израил халқының туңғыш улларының орнына Лебий урыўын Өз хызметине алған еди. Өйткени Израилдың туңғыш уллары Қудайға тийисли еди. Кейин патша Даўыт лебийлилердиң базыларын Қудайға сыйыныў ўақтында қосық айтыўға ҳәм саз шертиўге тайынлады (Сан 3:5-13, 40-51; 1Жлн 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Лира – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5).

май – Мухаддес Китапта май сөзи астында көбинесе зәйтүн мийўесинен алынған май нәзерде тутылады. Әййемги Израилда зәйтүн майынан кең пайдаланылған. Шыралар ушын, теридеги жара ҳәм жарақатларды шыпалаў ушын зәйтүн майы қолланылған. Сондай-ақ, бай адамлар денелерин қәстерлеў ушын ең сапалы зәйтүн майынан пайдаланған. Базыда зәйтүн майы әтир менен араластырылып, жағымлы ийис шығарыў ушын шашқа, териге сүртилген. Бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында басына жоқарғы сападағы зәйтүн майы қуйылған. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымларды мухаддес қылыў ушын да зәйтүн майы қолланылған. Улыўма алғанда, май аўызбиршилик, абаданшылық, пәклик ҳәм Қудайдың Руўхының қүдиретли белгиси болған (Шығ 29:40; 30:25-33; Сан 28:5; 3Пат 5:11; 17:12; Мрк 6:13).

майлаў – Ески келисим дәўиринде Қудай бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып таңлағанда оның басына зәйтүн майын қуйыўға буйрық беретуғын еди. Зәйтүн майы Қудай Руўхының белгиси болып, май қуйылған адамның пәкленгенин ҳәм оған қүдирет берилгенин билдиретуғын еди. Усы жол менен таңланған адам, әсиресе патша еврей тилинде «машиах», яғный «май сүртип таңланған» деп аталатуғын еди. «Машиах» сөзи кейин ала лаўазым сыпатында қолланылатуғын болды. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымлар да зәйтүн майы сүртилиў арқалы мухаддес қылынған (Шығ 40:13-15; 1Пат 10:1; 16:3; 3Пат 19:16; Ийш 45:1; Заб 17:51; Лук 4:18).

Масийх – Масийх еврейше «Машиах» сөзинен алынған, грек тилине «Христос» деп аўдарылған. Еврей тилинде бул сөз «майланған» деген мәнини билдиреди. Әййемги Израилда бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында, оның басына зәйтүн майы қуйылып майланған. Бул ис-ҳәрекет сол адамның Қудай тәрепинен таңланғанын ҳәм Қудайдың хызметине бағышланғанын билдиреди. Сол себептен Масийх сөзи «Қудай тәрепинен таңланған» деген мәнисти де аңлатады.

Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда, бир күни патша Даўыттың әўладынан болған биреў Израил халқын душпанларынан қутқаратуғыны ҳәм жер жүзинде мәңги әдалат орнатып, барлық халықлар үстинен ҳүкимдарлық қылатуғыны айтылады. Кейин ала яҳудийлер ўәде қылынған сол қутқарыўшыны «Масийх» деп атайтуғын болды. Яҳудийлердиң ели Рим империясының қол астында қалғанда көп яҳудийлер, Масийх келип, бизлерди душпанымыздан қутқарады ҳәм Израил патшалығының уллылығын қайта тиклейди, деп үмит қылған.

Жаңа Келисим бойынша, Ийемиз Ийса Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда айтып өтилген Масийх. Ийса Масийх Өз ўазлары арқалы Қудайдың Патшалығы келиўин жәриялаған, бирақ бул Патшалық жер жүзиндеги патшалық емес еди. Ийса Масийх атанақ ағаштағы өлими арқалы шайтанның қүдиретин жоқ қылды, гүнаға ҳәм өлим қорқынышына қул болған пүткил адамзатқа азат болыў мүмкиншилигин берди. Соның ушын, Ийсаға исенгенлер Оны «Масийх» деп атайды (Мат 1:16-17; 2:4; 16:16; Мрк 9:41; Лук 2:11; 24:26, 46; Юхн 1:17; 7:41; Елш 2:31; Рим 1:4-6).

мәжилисхана – Грекше «синагога» сөзи адамлардың жыйынын аңлатады. Бул Жаңа Келисимниң китапларында ушырасады. Яқыптың хаты 2:2 де масийхыйлар жыйыны усылай аталады. Мәжилисханалар Бабилония сүргининен кейин, әсиресе Эзраның жаңалық киргизгени нәтийжесинде пайда болған болыўы мүмкин. Израил халқы жат бутқа табыныўшы елге тарқалып кетип, Ибадатханадағы улыўма хызмет миллий ҳәм диний өмирди бирлестиретуғын күштен айырылғанлықтан, олар ҳәр түрли жерде, яғный мәжилисханаларда жыйналыўға мәжбүр болған. Олар Қудай Ийениң өткен ўақытлардағы ислерин еске алып, Оннан жәрдем бериўди ҳәм қутқарыўды сораған.

Бабилониядан қайтып келгеннен соң, Эзра ҳәм Нехемияға уқсаған азаматлар халықты Қудайдың сөзин тыңлаў ушын жыйнады ҳәм оларды Мухаддес Китапларды изертлеўге шақырды. Сонда мәжилисхана бутқа табыныўшылық себепли қатал жаза алған адамлар орталығында оянған жаңа өмирдиң тәбийғый көринисине айланды. Сол себептен, Ийемиздиң иниси Яқып былай деди: «Өйткени әййемги ўақытлардан бери Муўсаның Нызамы ҳәр бир қалада жәрияланып киятыр ҳәм ҳәр дем алыс күни мәжилисханаларда оқылмақта» (Мат 4:23; Мрк 3:1; Лук 4:15; Елш 15:21; 19:8).

мәңгилик өмир – Мухаддес Китапта мәңгилик өмир тек ғана ўақыттың даўамын емес, ал өмирдиң мазмуны, яғный Қудай менен бирликте жасаўды, Оның мийрими ҳәм берекетлеринен ләззет алыўды билдиреди. Ески Келисимниң базы бөлимлеринде ҳақ адамлар Қудай менен мәңги жасайтуғыны ҳаққында жазылған, айырым ҳалларда өлилердиң тирилиўи ҳаққында айтып өтилген.

Жаңа Келисимде мәңгилик өмир не екенлиги ҳаққында кеңирек ашып берилген. Инсанның денеси өлсе де, руўхы өлмейди. Ийса Масийхқа ҳәм Оны жиберген Қудайға исенген адам мәңги өмирге ийе болады. Бундай адам ушын мәңги өмир усы дүньяда жасап атырған ўақтында басланады. Ол өлсе де ақыретте тириледи ҳәм оннан кейин ҳеш қашан өлмейди. Ақырзаман күни Қудай ҳақларға мәңгилик өмирди сый қылып береди, олар жәннетте жасап, бул дүньядағы барлық жаўызлықлардан азат болады. Гүнакарларға болса мәңги жаза бериледи, олар мәңгиге Қудайдан айырылады (Заб 15:9-11; 22:6; Ийш 26:19; Дан 12:2; Мат 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Лук 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Юхн 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Пет 1:4; 1Юхн 5:13; 2Кор 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Эфс 2:4-6; Фил 1:21-23; 3:13-14; Евр 12:22-24; Аян 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Мидия – Қүдиретли патшалық болып, ҳәзирги Иран мәмлекетиниң арқа-батысында жайласқан еди. Б. э. ш. 550-жылға келип, Мидия ҳәм Персия патшалығының ең әҳмийетли аймағына айланды, соның ушын Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталатуғын болды (Эст 1:19; Дан 6:8).

Мидян, мидянлылар – Ибрайымның тоқалы Қатурадан туўылған улларынан бири. Мидяннан тарқалған әўлад мидян халқы деп аталған еди. Олар көшпели халық болып, көбиси ҳәзирги Ақаба қолтығының шығыс тәрепиндеги шөлде жасайтуғын еди. Соның ушын, ол жерлер мидян халқының ели, сол жерде жасаған халық мидянлылар деп аталған (Жар 25:1-2; Шығ 2:11-15; Бий 6-бап).

мийрим – Мухаддес Китапта «мийрим» ҳәм «мийримли» сөзлери әдетте Қудайға ҳәм Оның қылған ислерине қарата қолланылады. Мийрим сөзиниң тийкарғы мәниси – Қудай уллылығы ҳәм шексиз сүйиспеншилиги себепли Өз қәлеўи менен инсанларға берекет береди. Бул дүнья жаратылғаннан берли Қудайдың мийрими адамзат ҳәм пүткил жанзаттың өмиринде көринип тур. Қудай оларға өмир бағышлайды ҳәм жасаў ушын керекли болған затларды жеткизип турады. Қудай барлық халыққа мийрим көрсетеди. Ески Келисимде Қудайдың Израил халқына болған шексиз мийримин Израил тарийхының ҳәр түрли дәўирлеринде көриўимиз мүмкин. Израил халқының кәраматлы түрде Мысырдағы қуллықтан азат болғаны буның айқын мысалы болады.

Жаңа Келисимде Ийса Масийхтың бул дүньяға келип, Оған исенгенлерге қутқарылыў бергени Қудайдың адамзатқа көрсеткен мийриминиң ең айқын дәлили. Ийса Масийх арқалы Қудай адамларды гүнадан азат қылып, ақлайды ҳәм оларға мәңги өмир бағышлайды. Бул мийримге ҳеш ким ылайықлы емес ҳәм мийрим инсанның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Қудайдың көрсеткен мийримине минәсип болыў – гүнадан жүз бурып, Қудайға бойсыныў. Қудай Өз мийрими арқалы исениўшилерге Мухаддес Руўхын береди. Олар Мухаддес Руўх арқалы бул дүньяда Қудайға хызмет қылады (Жар 6:8; 19:16; 50:4; Шығ 33:12-13; Сан 14:8; Нзм 13:17; Аюп 33:24; Заб 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Ерм 31:2-3; Жоқ 3:32; Дан 9:18; Юнс 4:2; Лук 1:30; Юхн 1:17; Елш 4:33; 7:46; Рим 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Кор 15:10; Эфс 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Сал 1:11-12; 2Тим 1:9-10; Тит 2:11-14; 3:4-7).

Михаил – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Михаил, екиншиси – Жабрайыл. Михаил бас периштелердиң бири болып, Израил халқының қорғаўшысы деп аталған. Михаил ҳәм оның қол астындағы периштелер шайтан ҳәм оның жаўыз периштелери менен саўаш қылып, оларды көктен қуўып жиберген (Дан 10:13, 21; 12:1; Яҳу 9; Аян 12:7-9).

Моаб, моаб халқы, моаблылар – Бул халық Ибрайымның иниси Лут әўладынан еди. Моаб ели Өли теңиздиң шығыс тәрепиндеги төбешикли өнимдар жерлерде жайласқан еди. Моаб халқы қудай Кемошқа табынатуғын еди. Моаб тили еврейшеге жақын. Бирақ олар Израил халқының душпаны еди. Израилдың пайғамбарлары моаб халқының аянышлы тәғдири ҳаққында көп пайғамбаршылық қылды. Бабилониялылар оларды қырып таслағаннан соң, бул халық жоқ болып кетти (Жар 19:37; Шығ 15:15; Сан 21:11; Ийш 15–16 баплар; Ерм 48-бап; Сеф 2:8-11).

Молох, Милком – Аммон халқының табынған қудайы. Адамлар өз перзентлерин қурбанлық қылыў арқалы Молохқа, яғный Милкомға табынған. Ал Қудайдың нызамларында бундай үрп-әдет пүткиллей қадаған етилген. Деген менен, Ерусалимге жақын жердеги Ҳинном ойпатлығында Израил халқы да Молохқа табынып, перзентлерин қурбанлық қылған (Леб 18:21; 20:2-5; 3Пат 11:7; Ерм 32:35).

мөр – Жип пенен мойынға асып жүретуғын цилиндр сыяқлы буйым ямаса мөр жүзиги. Әййемде бир хатты ямаса ҳүжжетти рәсмийлестириў ушын, оған мум, қорғасын ямаса басқа бир жумсақ нәрсе сүртилип, үстинен мөр басылған. Соның менен бирге, бул мөр хат ямаса ҳүжжет жиберип атырған адамның ҳүкимдарлығын ҳәм бийлигин билдирген (Жар 38:18; 3Пат 21:8; Эст 3:10).

Мухаддес – Мухаддес Китапта мухаддес сөзи көбинесе Қудайға қарата айтылған. Бул сөз Қудайдың пүткил барлықтан жоқарылығын ҳәм теңсизлигин билдиреди. Ол жалғыз, ҳақыйқый Қудай. Қудай пүткиллей пәк, гүнасыз ҳәм минсиз.

Мухаддес сөзи затларға да, адамларға да айтылған. Мухаддес сөзи «пәк, арнаўлы, айырып алынған, бағышланған» мәнислерин билдиреди. Бул сөз Мухаддес шатырдағы, кейин ала Ибадатханадағы буйымларға ҳәм үскенелерге қолланылған. Мухаддес орын ямаса буйым Қудайға бағышланған болып, оларға абайлы болып ҳәм итибар менен мүнәсибетте болыў талап қылынған. Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет еткен руўханийлер де мухаддес есапланған. Руўханийге қолланылған мухаддес сөзи оның Қудайға хызмет етиўине бағышланғанын ҳәм айрықша ўазыйпасы болғанын көрсетеди. Адамлар ҳәм буйымлар Таўратта буйырылған қурбанлықлар ҳәм диний мәресимлер арқалы пәкленип, мухаддес қылынған.

Қудай Өз халқына: «Мухаддес болыңлар», деп буйырған. Буның мазмуны мынадан ибарат, Израил халқы басқа халықлардан айырылып турыўы, өзлерин Қудайға бағышлап, Оның нызамларын орынлаўы керек еди (Шығ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Леб 19:2; 27:28; 1Пет 1:15; Евр 2:11).

Мухаддес бөлме – ЕҢ МУХАДДЕС БӨЛМЕ сөзине қараң.

Мухаддес Руўх – ҚУДАЙДЫҢ РУЎХЫ сөзине қараң.

Мухаддес шатыр – Израил халқы Қудайға сыйыныў ушын қолланған шатыр. Израил халқы Синай таўында турғанда, Қудай Муўсаға Мухаддес шатырды ҳәм оның барлық үскенелерин ислеўди буйырып, олардың анық үлгилерин көрсеткен. Бул шатырды бир орыннан екинши орынға көшириўге болатуғын еди. Мухаддес шатырдың ишинде еки бөлме бар еди. Биринши бөлмеси Мухаддес бөлме, екиншиси Ең мухаддес бөлме деп аталатуғын еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде Келисим сандығы сақланған. Бул шатыр Ушырасыў шатыры деп те аталған. Израил халқы қурбанлықлар усынғанда, Қудай Өз халқы менен ушырасыў ушын усы шатырда болатуғын еди. Кейин патша Сулайман Мухаддес шатырдың орнына Қудайға арнап Ерусалимде Ибадатхана қурдырды (Шығ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

мухаддеслер – Бул сөз Қудайға бағышланған, Оның хызмети ушын ажыратылған, яғный Қудайға тийисли адамлар деген мәнисти билдиреди. Ески Келисимде бир неше мәрте Израил халқына, Жаңа Келисимде болса Ийса Масийхтың изине ергенлерге қарата мухаддеслер деп айтылады (Дан 7:18, 21; 8:24; Елш 9:13, 41; Рим 8:27; 1Кор 6:1; 2Кор 1:1; Эфс 1:15; Фил 4:22; Аян 11:18).

Мысыр – Мысыр Ески Келисимде көп тилге алынған ҳәм дүнья тарийхында әҳмийетли из қалдырған. Мысыр ҳүкимдарлары «Фараон» деп аталған. Мысыр цивилизациясы жүдә раўажланған, халық аралық саўдада баслы орын тутқан. Нил дәрьясының суўлары ҳәм жемисли жерлери Мысыр турғынларын азық-аўқат пенен ҳәмме ўақытта тәмийинлеп турды.

Ашлық дәўирде Юсуп Мысыр халқын ҳәм әкеси Яқыптың барлық шаңарағын қутқарып қалады. Юсуптиң әкеси Яқып ҳәм оның шаңарағы Қананнан Мысырға көшип келеди. Бир неше әўлад өткеннен соң Яқыптың әўлады Мысырда қул болып қалады. Муўса пайғамбар Қудайдың буйрығы менен кәраматлар көрсетип, Израил халқын қуллықтан азат қылады ҳәм Мысырдан алып шығады. Мысыр ҳүкимдарлары көбинесе өз елинен сыртқа, әсиресе Қанан елине үлкен сиясий тәсир өткизетуғын еди ҳәм базыда әтираптағы жерлерге әскерий жүрислер қылатуғын еди. Қанан Мысырдан арқа-шығыста жайласқан, Израил халқы сол жерлерде жасайтуғын еди (Жар 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Шығ 1:8-14; 2:1–15:21).

ораза тутыў – Мухаддес Китапта ораза жүдә әҳмийетке ийе. Инсан илажсыз жағдайларға түсип қалғанда, саўап ушын емес, ал дуўа етиўге берилип, Қудайдың күшине мүтәжлигин билдириў мақсетинде ораза тутады.

Таўрат бойынша, Израил халқы гүналарынан тәўбе қылғанын көрсетиў ушын Пәклениў күни ораза тутыўы керек еди. Сондай-ақ, Израил халқы Бабилонияда сүргинде болғанда да, сүргиннен кейинги дәўирде де қайғылы ўақыяларды еслеў мақсетинде ҳәр жылы ораза тутқан. Ибадатхананың ўайран етилгенин еслеп ораза тутқаны усының бир мысалы болады. Белгиленген оразалардан тысқары, Израил халқы басқа жағдайларда да ораза тутқан. Мысалы, бир адам жақын адамының өлиминен соң өз қайғысын билдириў, қыйын жағдайда Қудайдан жәрдем сораў, өз гүнасынан тәўбе қылғанын ямаса басқаларға дәртлес екенин көрсетиў мақсетинде ораза тутқан.

Ораза әдетте дуўа менен байланыслы болып, Қудайдан жол-жорық алыў ҳәм күш-қуўат сораў ушын, биреўдиң қыйын жағдайын аңсатластырыў ушын тутылған (Леб 16:29-31; 23:26-29; 1Пат 7:6; 2Пат 1:12; 12:15-23; 2Жлн 20:3-4; Эзр 8:21-23; 10:6; Нхм 1:4; Эст 4:3, 15-17; Заб 34:13; Ийш 58:3-12; Ерм 14:10-12; Дан 9:3-4; Юнс 3:5-8).

орама китап, орама қағаз – Әййемги ўақытларда китаплар әдетте узын орама түринде болып, олар папирус ямаса ийленген териден исленген (Ерм 36:22-23; Езк 2:9-10; Зхр 5:1-2; Аян 5:1-2, 4-8).

Өлилер мәканы – Әййемги Израил халқы Өлилер мәканын жер астындағы түпсиз шуқырлық, марҳумлар баратуғын қараңғы жер, деп түсинген (Аюп 17:13; Ийш 14:9; Аян 6:8).

өңирше, қалталы өңирше – Бас руўханий көкирегине тағатуғын, қымбатбаҳа таслар менен безелген арнаўлы қалта. Қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес затлар салынған еди. Бас руўханий Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимди қолланған (Шығ 28:15-30).

пайғамбар – Қудайдың хабарын адамларға жеткизетуғын инсан. Ески Келисим дәўиринде Израил халқының пайғамбарлары халықты гүнадан тәўбе қылыўға ҳәм Қудайға қайтып келиўге шақырған. Базыда олар ҳәттеки ҳүкимдарлардың ҳәм басқа халықлардың гүналарын ашып, оларды да туўры жолдан жүриўге шақырған. Пайғамбарлар өз хабарлары арқалы келешекте жүз беретуғын ўақыялар ҳаққында пайғамбаршылық қылған, адамларға жигер берген ҳәм жүз беретуғын апатлардан халықты алдын ала ескерткен. Әдетте олар хабарларында ҳәр түрли салыстырма түрдеги сүўретлеўлерден пайдаланған. Базы пайғамбарлардың жазып қалдырған пайғамбаршылықлары, аянлары ҳәм хабарлары кейин ала Ески Келисимге киргизилип, бул жазыўлар сол пайғамбарлардың атлары менен аталған.

Жаңа Келисим дәўиринде Қудай базы масийхыйларды пайғамбарлық хызметине тайынлаған. Бул пайғамбарлар исениўшилерге Қудайдың сөзин жеткизген. Базыда олар Мухаддес Руўх илҳамы менен пайғамбаршылық та қылған. Мухаддес Китапта жалған пайғамбарлар ҳаққында да айтып өтилген. Олар Қудайдан хабар алып келдик, деп адамларды алдап, жолдан урған (Жар 20:7; Шығ 15:20; Нзм 34:10; Бий 4:4; 1Пат 3:20; Ийш 13:1; Ерм 1:5; Елш 11:27-28; 21:10-11; 1Кор 12:28; 14:1-5, 29-33; Эфс 4:11-12).

парисей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул атама еврейшеде «ажыратылған» деген мәнисти билдиретуғын сөзден келип шыққан. Парисейлер Таўрат нызамларына қатал түрде әмел қылатуғын еди, соның менен бирге, аўызеки тарқалған үрп-әдетлерге ҳәм пәклениў рәсимлерине де әмел қылатуғын еди. Парисейлер ағымына тек ғана бир неше мың адам кирген болып, улыўма халықтың кишкене бир топарынан ибарат еди. Парисейлер халық арасында абырайға ийе еди. Олардан базылары жоқарғы кеңес ағзалары болған. Айырым парисейлер Ийса Масийхқа исенди, көплери болса Ийсаға ҳәм Оның тәлиматына қарсы шықты (Мат 27:62; Мрк 7:3; Елш 23:6-9).

периз халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Периз халқы Қананның ортаңғы бөлегиндеги таўлы жерлерде жасаған (Жар 13:7; 34:30; Шығ 23:23; Ешу 3:10).

периште – Бул сөз хабаршы ямаса жиберилген дегенди аңлатады. Еврейше «малах», грекше «ангелос», деп айтылады. Ол Мухаддес Китапта көбинесе әпиўайы хабаршылар ямаса хабарлар ҳаққында сөз етилгенде қолланылады. Мухаддес Китапта периште сөзи ақыл-если жанзатлардың айрықша түри сыпатында түсиндириледи. Негизинде, периштелер адамларға қарағанда басқаша болған жанзатлар болып табылады. Олар Қудайды қоршап турады, Қудай дүньяны басқарғанда, олардан пайдаланады. Қудай периштелер арқалы айырым адамларға ҳәм халықларға жәрдем береди.

Мухаддес Китап периштелердиң адамлар ушын айырым ўақыяларға қатнасқаны туўралы айтылған гүрриңлерге бай. Қудай көрсеткен аянлардың баслы мәўритлеринде периштелер өз хызметин айрықша көрсете алған. Мысалы: Синай таўында Мухаддес Нызам жәрияланғанда, Масийх туўылғанда, Оның түр-түси өзгергенде, Ол Гетсемани бағында дуўа еткенде, өлимнен қайта тирилип, аспанға көтерилип кеткенде, олар Қудайдың буйрықларын орынлап, Оның қолында тек әсбап болып хызмет етеди. Соның менен бирликте, Мухаддес Жазыў барлық исениўшилер периштелердиң панасы ҳәм қорғаўы астында екенин ҳәм периштелердиң гүнакарлардың қутқарылатуғынына қуўанатуғынын үйретеди (Дан 10:13; Мат 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Лук 2:10; 15:10; Елш 5:19; 7:38, 53; 1Пет 1:12; Гал 3:19; Евр 1:14; 12:22).

Персия – Әййемги қүдиретли патшалық. Персия патшасы Кир Бабилонияны басып алғаннан соң, Персия патшалығының пайтахты ҳәзирги Ирактың қубласында жайласқан Бабилон болды. Бирақ патша Дарий Персеполис деген таза пайтахт қурдырады. Бул патшалық «Мидия ҳәм Персия» деп те аталады, себеби Мидия бул патшалықтың әҳмийетли ўәлаятларынан бири еди. Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталған. Даниел пайғамбар Персия ҳүкиметинде жоқарғы лаўазымды ийелеген еди. Эстер китабында сүўретленген ўақыялар Суза қорғанында – Персия патшаларының қысқы сарайында жүз берген. Ҳәзирги Өзбекстанның көп бөлеги ҳәм улыўма Орта Азияның көп жерлери б. э. ш. VІ әсирде Персия патшалығының қарамағында болған. Тарийхшылар сол дәўирдеги Персия патшалығын Ахаменийлер патшалығы деп те атайды (Эст 1:19; Дан 6:1-28; 6:8).

Пурим байрамы – Бул байрам еврей календарының он екинши айы болған адар айының 14-15-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай февральдың ортасынан басланады. Пурим байрамын Персия патшасы Ахашўероштың ҳүкимдарлығы дәўиринде ханбийке Эстер ҳәм оның ағасы Мордохай жәриялаған. Еки күн белгиленетуғын бул байрам даўамында яҳудийлер Қудайдың Израил халқын қырылып кетиўден қалай сақлап қалғанын еслеген. Бул байрамда адамлар шадланған, зыяпатлар берип, бир-бирине саўғалар берген. Бул байрам бабилония тилинде – пур, яғный «шек таслаў» сөзинен алынған (Эст 9:20-32).

рефа халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халық та анақ халқындай бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Жар 15:20; Нзм 2:11; 3:11; Ешу 13:12).

Руўханий, бас руўханий – Диний хызмет ҳәм мәресимлерди өткериў ушын айрықша таярланған адам. Әййемги Израилда Таўрат бойынша, руўханий Лебий урыўынан, Муўсаның ағасы Харон әўладынан болыўы керек еди. Руўханийлер Мухаддес шатырда, кейин ала Ерусалимдеги Ибадатханада хызмет еткен. Олар сыйыныў ўақтында басшылық қылып, қурбанлықлар беретуғын еди, диний дәстүр ҳәм мәресимлерди өткеретуғын еди. Руўханийлерге хызмет ўақтында лебийлилер жәрдем берген. Мухаддес шатырдың Мухаддес бөлмесине, кейин ала Ибадатхананың Мухаддес бөлмесине кириўге тек ғана руўханийлердиң ҳуқықы бар еди. Руўханийлерге Израилда жер үлес берилмеген еди. Таўрат бойынша, олар берилген қурбанлықлардан үлес алып, күнделикли мүтәжликлерине қолланатуғын еди. Руўханийлерге адамлар арасындағы келиспеўшиликлерди шешиў ҳәм Қудайдың нызам ҳәм қағыйдаларын халыққа үйретиў ўазыйпасы тапсырылған еди.

Бас руўханий өз ўазыйпасын орынлаў ушын арнаўлы кийимлер кийген. Бул кийимлер эфод, баҳалы үст кийим, нағыслы узын көйлек, сәлле, белбеў ҳәм он еки тас тағылған қалталы өңиршеден ибарат еди. Бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күнинде өзиниң ең әҳмийетли ўазыйпасын орынлаған. Сол күни бас руўханий Мухаддес шатырдың, кейин ала Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине кирген. Бул бөлмеде ол өзин ҳәм Израил халқын гүнадан пәклеў мәресимин өткерген (Шығ 28-бап; Леб 8:6-9; Сан 18:8-20).

садақа – Адамлар Қудайға сыйынып, өз исенимин ҳәм иззет-ҳүрметин билдириў ушын беретуғын нәрсе. Таўрат нызамы бойынша еки садақа түри бар, булар мынадай: ғәлле садақасы ҳәм ишимлик садақасы (Шығ 25:29; 29:28; Леб 2:2).

саддукей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул топар руўханийлерден ҳәм жоқарғы класс адамларынан ибарат еди. Саддукейлер үлкен сиясий күшке ийе болып, Ибадатхана ислерине де ҳүкимин өткизетуғын еди. Жоқарғы кеңес ағзаларының көпшилиги саддукейлерден ибарат еди. Парисейлерден айырмашылығы, олар аўызеки тарқалған үрп-әдетлерди қабыл қылмайтуғын еди, тек ғана Таўратта жазылған нызам ҳәм қағыйдаларға әмел қылатуғын еди, өлилердиң тирилиўине де исенбейтуғын еди. Ийса менен саддукейлер арасында көп келиспеўшиликлер болып туратуғын еди (Мат 3:7; 22:23-33; Елш 4:1-3; 5:17).

Самария – Б. э. ш. 885-874-жыллары ҳүкимдарлық қылған патша Омрий дәўиринен баслап, Самария Израилдың, яғный арқадағы патшалықтың пайтахты болды. Ески Келисимде базыда Самария деген атама Израил патшалығының орнына да қолланылған. Жаңа Келисимде болса бул атама астында Иордан дәрьясының батысындағы, Галиланың қубла тәрепиндеги жерлер нәзерде тутылған. Самария Рим империясына қараслы Яҳудия аймағының ишинде еди (3Пат 13:32; 16:23-24; 4Пат 17:24).

самариялы – Жаңа Келисим дәўиринде Самарияда туўылған адам. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алғаннан кейин турғынларының көпшилигин тутқын етип алып кетти. Самария жерине болса жат халықлар мәжбүрий көширилди. Бир неше әсирлерден соң греклер де бул жерлерге орналасып алды. Соның ушын, Рим империясы дәўиринде Самария турғынлары этника жағынан аралас болған. Самариялылар ҳәм яҳудийлер арасында келиспеўшилик бар еди. Самариялылар тек ғана өзлериниң Таўратын Қудай жиберген мухаддес китап деп билетуғын еди. Олардың Таўрат нусқасының яҳудийлердиң Таўратынан өзгешелиги бар еди. Самариялылар Қудайға Ерусалимде емес, ал Гериззим таўында сыйынған. Олар шама менен б. э. ш. 400-жылы Гериззим таўында ибадатхана қурған. Бул ибадатхана шама менен б. э. ш. 128-жылы яҳудийлер тәрепинен ўайран қылынған. Буның ақыбетинде яҳудийлер ҳәм самариялылар арасында қарсылық оғада күшейген (4Пат 17:1-6, 24-41).

Сидон – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

Сион – Патша Даўыт ебус халқынан тартып алған Ерусалимниң бир бөлеги Сион деп аталатуғын еди. Бул орын Даўыттың қорғаны деп аталды. Кейин болса Ибадатхана қурылған төбе Сион таўы деп аталатуғын болды. Ески Келисимдеги қосық қатарларында ҳәм пайғамбарлардың жазыўларында Сион сөзи көбинесе Ерусалим қаласына ямаса Қудайдың халқына қарата қолланылған (2Пат 5:6-9; 3Пат 8:1; 4Пат 19:21).

суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр – Жаўынның суўын бир жерге жыйнаў ҳәм сақлаў ушын исленген жасалма ҳәўиз. Шуқыр етип қазылғаннан соң шуқырдың ҳәмме жағына таслар қалап шығылады. Таслардың үсти сыбалып, қудық сыяқлы етип исленген. Оннан қала берсе, тастай қатты жерлерде де, жерди қазып, ҳәўиз ислеген, тастай болғаны ушын, қазылған шуқырдың дийўалларына тас қалаўдың ҳәжети болмаған (1Пат 13:6; 19:22; 2Пат 3:26; Ийш 22:11; Ерм 38:6).

суўға шомылдырыў – Грекше «баптизо» – суўға шомылдырыў ямаса жуўындырыў деген мәнисте. Әҳмийетли диний мәресимлерден бири болып, бул мәресим арқалы инсан өзин Қудайға бағышланғанын көрсетеди. Таўрат нызамлары бойынша, инсан напәкликтен тазаланыў ушын суў менен жуўынып, пәклениў мәресимин өткизетуғын еди. Кейин ала, Ийса Масийх дәўиринде Яқыя адамларды суўға шомылдырылыўға шақырды. Ийса Қудайдың еркин толық орынлаў ушын Яқыя тәрепинен суўға шомылдырылған. Ийса пүткил ел бойлап тәлим берип жүргенде, оның шәкиртлери де Яқыяға уқсап адамларды суўға шомылдыратуғын еди.

Ийса Масийх аспанға көтерилмесинен алдын шәкиртлерине: «Сонлықтан да барып, барлық миллетлерди Маған шәкирт қылыңлар: оларды Әкениң, Улдың ҳәм Мухаддес Руўхтың аты менен шомылдырыңлар», деп буйрық берди. Сол ўақыттан баслап суўға шомылдырыў мәресими Ийсаның өлими ҳәм тирилиўиниң белгиси болып хызмет етеди. Суўға шомылдырылған адам ески өмири ушын өлип, жаңа өмир ушын тирилген есапланады. Шомылдырылыў және исениўшилердиң Ийсаның қаны арқалы гүнадан пәкленгенин де билдиреди (Шығ 29:4; 30:17-21; Мат 3:13-15; Мат 28:18-20; Юхн 3:22-26; 4:1-3; Елш 22:16; 1Пет 3:21; Рим 6:1-5; Кол 2:12; Евр 6:2).

сүйиспеншилик – Мухаддес Китапта бул сөз тек ғана адамлардың өз ара мүнәсибетин емес, ал олардың Қудай менен болған жақын мүнәсибетин көрсетиў ушын да қолланылған.

Ески Келисимде буның анық мысалы Қудайдың Израил халқы менен болған мүнәсибети болады. Израил халқы Қудайдың сүйиспеншилигине ийе болғанлықтан, Қудай олар менен келисим дүзиўге шешим қабыллайды. Бул келисимниң шәрти бойынша, Израил халқы Ийеси Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен сүйиўи ҳәм Оның буйрықларын орынлаўы тийис еди. Сол буйрықлардың биринде айтылыўы бойынша адам өзгени өзиндей сүйиўи керек.

Ийса Масийх Қудайды ҳәм басқаларды сүйиў ҳаққындағы буйрықларды Таўраттың ең әҳмийетли буйрықлары деп есаплаған. Ол Өз шәкиртлерине, бир-бириңизди сүйиңлер, буйрықларыма әмел қылыңлар, деп буйырған. Ийсаның Өзи де аспандағы Әкесин қаншелли сүйетуғынын көрсетиў ушын Оның буйрықларын толық орынлаған.

Қудай пүткил адамзатқа болған сүйиспеншилигин көрсетиў мақсетинде бул дүньяға Өзиниң жалғыз Улы Ийса Масийхты жиберген еди. Ийса Масийх адамзаттың гүнасы ушын қурбан болды. Ийсаға исенген ҳәр бир адам гүналарынан пүткиллей пәкленеди ҳәм мәңги өмирге ийе болады. Қудай сүйиспеншилик булағы болғаны ушын Оған исенгенлер де Қудайдан үлги алып, бир-бирин жақсы көриўи керек (Леб 19:18; Нзм 6:5; 7:6-9; 11:1; Мрк 12:28-34; Юхн 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Юхн 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Рим 5:8).

сүргин – Бул сөз астында әдетте Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары душпанлар тәрепинен басып алынып, турғынларының көпшилиги басқа елге тутқын етип әкетилген дәўир нәзерде тутылады. Мухаддес китапта айтылыўынша Израил ҳәм Яҳуда халықлары Қудайдың ҳүкими ақыбетинде сүргин етилген, себеби олар Қудайдың Муўса арқалы дүзген келисимине садық болмаған еди.

Б. э. ш. 722-жылы Ассирия Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Ассириялылар Израил пайтахты Самарияны қолға киргизгеннен соң халықтың көпшилигин Ассирияның аймақларына тутқын етип алып кетти. Израил елине болса жат халықларды мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 605-жылдан баслап, Бабилония халқы Яҳудаға, яғный қубла патшалыққа қайта-қайта ҳүжим қылды. Усы ҳүжимлер ўақтында олар базы яҳудийлерди Бабилонияға тутқынлыққа алып кетти. Даниел пайғамбар деп танылған жас жигит те сол тутқынлар арасында еди. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда пайтахты Ерусалимди қолға киргизип, оны ўайран қылды. Елдиң көпшилик турғынларын тутқын етип алып кетти. Тутқынға түспеген яҳудийлер Мысырға қашып барды.

Яҳудийлер Бабилония сүргининде болғанда да өзлерине үй салып, саўда ҳәм дийханшылық пенен шуғылланған. Олар өз диний үрп-әдетлерине әмел қылған ҳалда, миллий өзлигин сақлап қалған. Даниел ҳәм Езекиел пайғамбарлар усы сүргин дәўиринде хызмет еткен. Кейин Яҳуда ели Персия ҳүкимдарлығы астында болғанда, яҳудийлерден базылары Зеруббабел ҳәм Ешуа басшылығында Яҳудаға қайтып барып, Ерусалимде Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Арадан жыллар өтип, Персия патшасының хызметиндеги яҳудий ҳәмелдары Нехемия да Яҳудаға қайтқан ҳәм Ерусалим дийўалларын қайта қурыў ислерине басшылық қылған.

Көп яҳудийлер өз ўатанынан узақта жасап қалған. Эстер китабында Персия патшалығында жасаған яҳудийлер туўралы сөз етилген. Бул ўақыялар б. э. ш. V әсирде Персия патшалығының пайтахты Сузада болған (4Пат 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Нхм 1:1-11; Ерм 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Дан 1:1-6).

Тир – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

туңғыш ул – Әййемги ўақытлары туңғыш ул жоқарғы орынға ийе еди. Әдетте туңғыш улға пәтия берилгенде, оған айрықша берекет тиленген. Туңғыш ул инилерине қарағанда еки есе көп мийрас алған. Әкесиниң өлиминен соң туңғыш ул шаңарақ басшысы есапланған.

Таўрат бойынша, Израил халқында ҳәр бир шаңарақтағы қарыннан биринши шыққан ул Қудайға тийисли болып, Оған бағышланыўы тийис еди. Барлық туңғыш уллардың орнына лебийлилер Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет қылған. Туңғыш улды қайтарып сатып алыўдың белгиси сыпатында руўханийлерге пул садақа етип берилген. Қудай Израил халқының туңғыш улларын Мысырдағы ең кейинги апаттан қурбанлық арқалы қутқарған, кейин ала бул Қутқарылыў байрамы етип белгиленетуғын болды (Жар 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Шығ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; Сан 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Нзм 21:15-17).

усынылған нанлар – Мухаддес шатырдағы столға, кейин ала Ибадатханадағы столға Израилдың он еки урыўы ушын он еки ашытқысыз нан қойылған. Бул нанлар Жаратқан Ийениң дәргайындағы столға қойылған, соның ушын еврейшеде «дәргайындағы нан» деп те аталған. Нанлар столда бир ҳәпте турғаннан соң, жаңа писирилген он еки нан менен алмастырылған. Столдан алынған нанларды тек ғана руўханийлер жеген. Усынылған нанлар Жаратқан Ийениң дәргайын билдиретуғын нышан болып, Қудай Израил халқының қүдирети ҳәм тәмийинлеўшиси екенлигин де билдирип турған (Леб 24:5-9).

Ушырасыў шатыры – Ушырасыў шатырының және бир аты Мухаддес шатыр. Адамлар Муўса арқалы Жаратқан Ийеден мәсләҳәт сораў нийетинде орданың сыртындағы шатырға келген. Жаратқан Ийе сол шатырда Муўсаға сөйлеген (Шығ 39:32; 40:2; Леб 1:1; 10:8).

фараон – Әййемги Мысыр патшаларының атамасы (Жар 41:1; Шығ 6:27).

Феникия – Израилдан арқа тәрепте Жер Орта теңизи бойында жайласқан жер. Бул жер Тир, Сидон, Арўад ҳәм Габол қалалары тәрепинен бақлаў астында болған. Ҳәзирги Ливан мәмлекетиниң Жер Орта теңизи бойындағы жери әййемги Феникия жерине туўры келеди (3Пат 5:1; 2Жлн 2:3, 11; Мрк 7:24; Елш 11:19; 15:3; 21:2).

филист халқы, филистлер, Филистия – Әййемги дәўирлерде Филистияның турғынлары филист халқы деп айтылған. Қанан жериниң қубла-батыс тәрепинде, Жер Орта теңизиниң бойында жайласқан еди. Жер Орта теңизиндеги Крит атаўында жасаған халықтан келип шыққан болыўы мүмкин. Филист халқы Газа, Ашкелон, Ашдод, Гат, Экрон қалаларына тийкар салған (Жар 26:1; Шығ 13:17; Бий 13:1; 2Пат 5:17).

Хабашстан – Еврейшеде бул «Куш» деп аталған. Жар 10:6 аят бойынша Хабашстанның турғынлары Нухтың ақлығы Куштың урпақлары болады. Хабашстан Мысырдың қубласында, шама менен Нубия ямаса Эфиопия аймағында жайласқан (4Пат 19:9; Эст 1:1; Заб 86:4; Ийш 11:11; Сеф 3:10).

хет халқы, хетлер – Ески Келисим дәўириниң басында бул атама Қанан нәсилинен болған Хеттиң әўладына айтылады. Ибрайым жасаған заманда Қанан елинде бир неше халықлар жасайтуғын еди. Олардың бири хет халқы еди. Хет халқынан болған Эфрон деген адам Ибрайымға Сараны жерлеў ушын жер сатқан еди. Израил халқы Қананды басып алғанда, хет халқын да жеңилиске ушыратқан еди. Патша Сулайман хет әўладларын аўыр жумысқа жумсаған. Б. э. ш. XVІІ әсирден XІІ әсирге дейин хет халқының патшалығы уллы бир патшалық болып, көп жерлерди ийелеген. Бул жерлер ҳәзирги Туркиядан қублаға қарай, Сирияға дейин созылған еди. Кейин ала Ассирия хет халқын жеңилиске ушыратып, олардың жерлерин басып алған (Жар 10:15; 23:1-20; 3Пат 9:20-21).

хиў халқы, хиўлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Хиў халқы Қанан елиниң орайында жасаған (Шығ 3:8; Нзм 7:1; Ешу 3:10; 3Пат 9:20).

Хош Хабар – Ески Келисим пайғамбарлары Масийх ҳаққында көп пайғамбаршылық қылған. Интизарлық пенен күтилген Масийхтың келгени ҳаққындағы хабар Жаңа Келисимде Хош Хабар деп аталады. Ийса адамзатты гүна ҳәм өлим күшинен азат қылыў ушын келген. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Қудайдың Патшалығына кире алады.

Ийса Масийх жер жүзиндеги хызмети даўамында Өз шәкиртлери менен бирге: «Қудайдың Патшалығы жақынласты!» деп жәрия қылып, адамларды тәўбе қылыўға ҳәм Хош Хабарға исениўге шақырған. Ийсаның Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери, адамзатты гүналардан азат қылыў ушын атанақ ағашта жан бериўи ҳәм үшинши күни өлимнен тирилиўи арқалы адамлар Хош Хабарды және де толық түсине баслады. Ийса аспанға көтерилместен алдын шәкиртлерине Хош Хабарды пүткил дүнья бойлап тарқатыў ўазыйпасын тапсырды. Шәкиртлер Ийсаның Масийх, яғный Қудай тәрепинен жиберилген Қутқарыўшы екенин айтып, Хош Хабарды жәриялай баслады.

Хош Хабар сөзи Жаңа Келисимдеги биринши төрт китапқа қолланылған. Бул Хош Хабарларда Ийса Масийхтың өмири, хызмети ҳәм тәлими сөз етилген (Мат 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Мрк 1:14-15; Лук 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Елш 1:8; 4:12; 5:42; 1Кор 15:1-4).

ҳалилуйя – Еврейше сөз болып, «Жаратқан Ийени алғыслаң» деген мәнисти билдиреди (Заб 110:1; 149:1; 134:1; Аян 19:1).

Шаббат күни – Израил халқында ҳәптениң жетинши күни, бизлердиң ҳәптемиз бойынша шемби күни. Бул күн мухаддес есапланып, дем алыў күни болған. Қудайдың Муўса арқалы берген нызамы бойынша, Шаббат күни жумыс ислеў қадаған етилген еди. Израил халқы Шаббат күнин Қудайға шүкир айтыўға бағышлаған. Бул күнде руўханийлер арнаўлы қурбанлық усынған.

Жаңа Келисим дәўирине келип, дин хызметкерлери Шаббат күнине тийисли қыйын қағыйдалар дизимин жаратқан. Ийса Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери менен бул дизимге қарсы шығып, адамларға дем алыў күниниң негизги мәнисин түсиндиреди ҳәм инсан Шаббат күни ушын емес, ал Шаббат күни инсан ушын жаратылғанын айтады (Шығ 20:8-11; 31:12-17; Леб 23:3; Сан 28:9-10; Нзм 5:12-15; Мат 12:1-14).

шайтан – Аспандағы жанзат, гүнакар периштелердиң басшысы. Бул периштелер жаўыз руўхлар, жинлер деп те аталған. Шайтан Қудайға ҳәм Қудайдың халқына қарсы шығады. Ол ҳәмме ўақытта жаўызлық қылыўға ҳәрекет етип, адамларды алдайды ҳәм оларды Қудайдың жолынан азғырады. Ийса Масийх күшли ерки ҳәм кәраматлары арқалы шайтаннан үстем екенлигин көрсетти. Жаңа Келисимде, бир күни шайтан пүткиллей жеңилиске ушырайды, деп жазылған.

«Шайтан» деген атама еврей тилиндеги «душпан, айыплаўшы» мәнисин билдиретуғын сөзден келип шыққан. Жаңа Келисимде шайтан және азғырыўшы деп те айтылады. Жаңа Келисимде, шайтан адамларды азғырыўға салады, деп айтылған. Ол «бул дүньяның ҳәкими» деп те аталған (Зхр 3:1; Мат 4:1-11; 25:41; Лук 8:12; Юхн 8:44; 12:31; Елш 10:38; 1Юхн 3:8; 2Кор 4:4; 1Сал 2:18; Аян 12:9, 10; 20:10).

шек – Шек таслаўда ағаш бөлеклери ямаса таслар қолланылған, усы арқалы Қудайдың еркин анықлаған. Базыда адамлар шек таслап, Қудайдан бир исти қалай ямаса қашан ислеў кереклигин сораған (Леб 16:8; Ешу 19:1; Юнс 1:7).

Эдом, эдом халқы, эдомлылар – Бул халық Яқыптың ағасы Эсаўдан келип шыққан. Эдом халқы Өли теңиздиң қубла ҳәм қубла-шығысындағы таўлы Сеир жеринде жасаған. Бул халық Израил халқының душпаны болып келген. Даўыттың ҳүкимдарлығы дәўиринде Израил халқы эдомлылардың жерин басып алды. Бирақ Даўыттың ҳүкимдарлығынан соң эдом халқы Израилға қарсы бас көтерип турған ҳәм нәтийжеде өз ғәрезсизлигине ерискен еди (Жар 36:8-9; Сан 20:14-21; 2Пат 8:13-14; 3Пат 11:14-22; 4Пат 8:20-22).

эфод – Еврейше сөз, бас руўханийдиң кийетуғын арнаўлы кийимин усылай атаған. Эфодқа тағылған қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес нәрселер сақланған. Айырым жағдайларда руўханийлер Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимнен пайдаланған. Ески Келисимниң базы аятларында эфод сөзи руўханийлердиң кийетуғын кийимине қолланылып, бул кийим зығыр таўардан тигилген. Бийлер китабында бул сөз бутты ямаса адамлар пал ашыў ушын пайдаланған затты билдирген (Шығ 28:6-14; 29:5; Бий 8:27; 17:5; 1Пат 23:9-12).

Эфрайым – Яқыптың улы Юсуп Мысырда еки уллы болады, үлкени Менашше, генже баласы Эфрайым еди. Эфрайым ҳәм Менашше урыўлары Юсуптиң усы еки улынан келип шыққан. Эфрайым генже ул болса да, Яқып оны Менашшеден жоқары қойып, пәтия берген.

Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан ажыралып шықты. Бул он урыў өз алдына мәмлекет қурып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Арқадағы урыўлар арасында Эфрайым ең үлкен урыў болғаны ушын, Ески келисимниң базы қатарларында Эфрайым деген атама он урыўға ҳәм олар орнатқан Израил патшалығына қарата қолланылған (Жар 48:17-20; 3Пат 11:26–12:24).

Яқып – Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен соң, Қудай оған «Израил» деп ат қойды. Соның ушын, Ески Келисимде Яқыптың әўладлары «Израил халқы» деп аталған. Көбинесе Ески Келисимдеги пайғамбарлар жазыўларында ҳәм қосық қатарларында Израил халқы Яқып ямаса Яқыптың әўлады деген ат пенен айтылады (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 27:56; Гал 1:19).

Жаңа Келисимде Ийсаның он еки елшиси арасында Яқып атлы еки шәкирти бар еди. Ийсаның Яқып деген иниси де болып, ол Ерусалимдеги жәмәәттиң абырайлы жолбасшысы ҳәм Жаңа Келисимдеги «Яқыптың хаты» авторы еди (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 26:36; Гал 1:19).

Яҳуда – Яқыптың он еки улының бири болып, Яҳуда урыўының бабасы еди. Яҳуда урыўы Израил елиниң қубла бөлиминдеги ең үлкен урыў болған. Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан айырылып шықты. Яҳуда ҳәм Бенямин урыўлары өз алдына ел болып, Яҳуда патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Ерусалим болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде қубладағы бул еки урыў Яҳуда халқы деп айтылып, усы урыўлар жасаған жер, Яҳуда ели деп айтылған.

Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Жетпис жылдан кейин, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде сүргиндеги яҳудийлердиң базылары Яҳудаға қайтып келди. Олар Ерусалимдеги Ибадатхананы ҳәм қала дийўалларын қайта қурды. Ерусалим қаласының әтирапында жасап атырған яҳудийлердиң жери Яҳуда патшалығынан кишкене еди (3Пат 12:17–12:24; 4Пат 25:18-21; Эзр 1:1-11; Нхм 1:1–2:8).

яҳудий – «Яҳудий» сөзи Яқып улы Яҳуданың атынан келип шыққан. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин, яғный қубла патшалықты басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Бабилониядағы жетпис жыллық тутқынлық дәўиринде ҳәм оннан кейин «яҳудий» сөзи Яҳуда халқына ҳәм улыўма Израил урыўларының әўладларына қолланылып, миллет мәнисин билдиретуғын сөзге айланған (4Пат 25:25; Нхм 1:2; 13:23; Ерм 32:12; Эст 3:6; Мат 27:29; Елш 2:5).

Яҳудия – Бул ат тек ғана Жаңа Келисим китапларында қолланылған, әдетте Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги төбешикли жерлерди билдиреди. Ески Келисим дәўиринде бул жерлер Яҳуда урыўына тийисли болған. Бул жер Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң «Яҳудия» деген ат пенен белгили болды. Жаңа Келисим дәўиринде «Яҳудия» Рим империясына кирген ўәлаят болған. Бул ўәлаяттың жери тек ғана Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги жерлерди емес, ал арқадағы Самария жерин ҳәм батыстағы Жер Орта теңизи бойындағы жерлерди өз ишине алатуғын еди (Мат 4:25; 19:1; Лук 3:1; 23:5; Елш 10:37).

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Берилген өлшем бирликлердиң өлшемлери анық белгили емес. Олар ўақыттың өтиўи менен өзгерип барған ҳәм орынларда бир-биринен өзгешелиги болған.

Аўырлық өлшеми
Гера | 0,5 гр
Беқа | 5,5 гр
Шекел | 11 гр
Мина | 550 гр
Талант | 34 кг

Сыйымлық өлшеми
Омер | 2,2 л
Сеа | 7,5 л
Эфа | 22 л
Кор/хомер | 220 л

Суйықлық өлшеми
Лог | 0,3 л
Ҳин | 3,7 л
Бат | 22 л

Сүўретлер

Сүўретлер

1. Мухаддес шатыр

2. Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

3. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

4. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Мухаддес шатыр

Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

«Ленинград кодекси» Ески Келисимниң қолжазбаларынан

Юнус пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. 1000-жыллары көширилген

Ески Келисимниң «Қумран» қолжазбаларының бири

Ийшая пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. ш. 100-жылларда көширилген

Ески Келисимниң «Әййемги грекше аўдарма» қолжазбаларынан бир бөлек

Ешуа китабынан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 200-жыллары көширилген

Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан «Папирус-52» деп аталған бөлек

Юхан жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 125-жыллары көширилген

«Кодекс Синайтикус» Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан

Матта жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 340-жыллары көширилген

Карталар

Карталар

1. Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

2. Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

3. Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

4. Он еки урыўдың жери

5. Ерусалим патшалар дәўиринде

6. Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

7. Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

8. Ассирия патшалығы

9. Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

10. Персия патшалығы

11. Александр Македонский патшалығы

12. Рим империясы

13. Палестина Ийса Масийх дәўиринде

14. Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

15. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

16. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

17. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

18. Павелдиң Римге алып кетилиўи

Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

Он еки урыўдың жери

Ерусалим патшалар дәўиринде

Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

Ассирия патшалығы

Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

Персия патшалығы

Александр Македонский патшалығы

Рим империясы

Палестина Ийса Масийх дәўиринде

Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

Павелдиң Римге алып кетилиўи

Table of Contents

Мухаддес Китап: Лука

Алғы сөз

Лука

- Алғы сөз
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24

Қосымша материаллар
Сөзлик

Адам Улы
амалек халқы, амалеклер
аммон халқы, аммонлар
амор халқы, аморлар
анақ халқы, анақлар
Арам
арфа
Аспан Патшалығы
Ассирия
атанақ ағаш
Ашера (кийели ағаш)
Аштарта
Ашытқысыз нан байрамы
Әке
әмеңгер
Баал
Бабилония, Бабилон
Башан
Галила үлкеси
Гилад
гиргаш халқы
гүна
диний муғаллим
ебус халқы, ебуслы
елши
Ең мухаддес бөлме
Ерусалим
Жабрайыл
Жаңа ай байрамы
Жаратқан Ийе
Жаратқан Ийениң Үйи
Жартас, қорғаўшы Жартас
жаўыз руўх
жәмәәт
жин
жоқарғы кеңес
зәйтүн

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы

Ибадатхана
Израил
Ийемизди еслеў кешеси
Ийе, Ийем, Ийемиз
Кәрнай
Кәрнай байрамы
келисим
Келисим сандығы
Кемош
кен халқы, кенлер
керуб
кийели тас
Қанан
қанан халқы, қанан халықлары, қананлы
Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы
Қудай
Қудай Таала
Қудайдың Патшалығы
Қудайдың Руўхы
Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы
Қудайдың Үйи
қурбанлық
Қутқарылыў байрамы
қутқарыў, қутқарылыў
қыз Сион
лебийли, лебийлилер
Лира
май
майлаў
Масийх
мәжилисхана
мәңгилик өмир
Мидия
Мидян, мидянлылар
мийрим
Михаил
Моаб, моаб халқы, моаблылар
Молох, Милком
мөр
Мухаддес
Мухаддес бөлме
Мухаддес Руўх
Мухаддес шатыр
мухаддеслер
Мысыр
ораза тутыў
орама китап, орама қағаз
Өлилер мәканы
өңирше, қалталы өңирше
пайғамбар
парисей
периз халқы
периште
Персия
Пурим байрамы
рефа халқы
Руўханий, бас руўханий
садақа
саддукей
Самария
самариялы
Сидон
Сион
суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр
суўға шомылдырыў
сүйиспеншилик
сүргин
Тир
туңғыш ул
усынылған нанлар
Ушырасыў шатыры
фараон
Феникия
филист халқы, филистлер, Филистия
Хабашстан
хет халқы, хетлер
хиў халқы, хиўлер
Хош Хабар
ҳалилуйя
Шаббат күни
шайтан
шек
Эдом, эдом халқы, эдомлылар
эфод
Эфрайым
Яқып
Яҳуда
яҳудий
Яҳудия
Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Сүўретлер

- Мухаддес шатыр

- Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Карталар

- Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

- Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

- Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

- Он еки урыўдың жери

- Ерусалим патшалар дәўиринде

- Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

- Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

- Ассирия патшалығы

- Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

- Персия патшалығы
- Александр Македонский патшалығы
- Рим империясы
- Палестина Ийса Масийх дәўиринде
- Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

- Павелдиң Римге алып кетилиўи